Niemann–Sternstein – Pflanzenanatomische Tafeln – complete serie van 8 schoolplaten
De acht platen worden door Schoolplatenmuseum.nl uitsluitend gezamenlijk als complete historische serie aangeboden.
Complete Duitse plantenanatomische schoolplatenserie
Bijzonder samenhangend geheel van acht originele Duitse botanische schoolplaten uit Niemann–Sternstein, Pflanzenanatomische Tafeln. Het betreft de 3. Auflage van de serie, uitgegeven door de Creutz'sche Verlagsbuchhandlung in Magdeburg.
De collectie bestaat uit Tafel I tot en met Tafel VIII en vormt daarmee de complete achtdelige uitvoering van deze plantenanatomische wandplatenserie.
De platen werden ontwikkeld voor het natuurwetenschappelijke onderwijs en tonen sterk vergrote structuren die normaal alleen met behulp van een microscoop zichtbaar zijn. Plantencellen, celbestanddelen, opperhuidweefsels, vaatbundels, houtstructuren en gespecialiseerde plantenweefsels zijn in heldere kleuren en overzichtelijke doorsneden weergegeven.
De acht platen worden door Schoolplatenmuseum.nl uitsluitend gezamenlijk als complete historische serie aangeboden.
De acht platen van de serie
Tafel I – Die Zelle und ihre Bestandteile
De eerste plaat begint bij de fundamentele bouwsteen van de plant: de cel. Verschillende celvormen en onderdelen worden sterk vergroot weergegeven, zodat structuren die normaal alleen onder de microscoop zichtbaar zijn klassikaal konden worden besproken. Daarmee vormt Tafel I het logische vertrekpunt van de gehele plantenanatomische reeks.
Tafel II – Bestandteile der Zelle und Zellprodukte
Tafel II gaat verder met de bestanddelen van de plantencel en de stoffen en structuren die in of door cellen worden gevormd. De kleurrijke microscopische voorstellingen laten zien hoe gevarieerd de inhoud en bouw van plantencellen kan zijn. De plaat sluit rechtstreeks aan op de algemene celbouw van Tafel I en verdiept daarmee het eerste onderdeel van de reeks.
Tafel III – Oberhaut und Oberhautgebilde
Op Tafel III staat de opperhuid van planten centraal. De plaat toont verschillende epidermale structuren en gespecialiseerde uitgroeisels. Zulke sterk vergrote voorstellingen maakten het mogelijk om onder andere beschermende en gespecialiseerde structuren klassikaal te behandelen zonder dat iedere leerling voortdurend zelf door een microscoop hoefde te kijken.
Tafel IV – Leitbahnen
Deze plaat behandelt de transportstructuren van planten. Vaatbundels en de daarin aanwezige gespecialiseerde weefsels worden in verschillende doorsneden en vergrotingen weergegeven. De voorstelling laat zien hoe planten intern zijn georganiseerd voor het vervoer van water, mineralen en andere stoffen.
Tafel V – Leitbahnen, Aufbau des Holzes
Tafel V vormt een volgende stap in de behandeling van de interne weefselbouw. De verschillende doorsneden en detailvoorstellingen bouwen voort op de transportweefsels uit Tafel IV en brengen de organisatie van vaat- en ondersteunende structuren op grotere schaal in beeld.
Tafel VI - Leitbahnen, Aufbau des Holzes
Op Tafel VI wordt de anatomische opbouw verder verdiept aan de hand van verschillende microscopische doorsneden. De plaat laat zien hoe afzonderlijke cellen en vaatstructuren gezamenlijk grotere functionele weefsels vormen. Hierdoor ontstaat een overgang van de elementaire celbiologie uit de eerste platen naar de complexere bouw van plantendelen.
Tafel VII - Aufbau des Holzes, Kristallformen
Tafel VII behandelt opnieuw gespecialiseerde anatomische structuren en vormt de verbinding tussen de bouwkundige onderwerpen van de voorafgaande platen en de meer fysiologisch gerichte laatste plaat. De verschillende vergrotingen maakten vergelijking tussen weefseltypen en hun specifieke vorm mogelijk.
Tafel VIII – Gewebe der Stoffwandlung, -aufnahme und -ausscheidung
De achtste en laatste plaat richt zich op weefsels die betrokken zijn bij de omzetting, opname en uitscheiding van stoffen. De sterk vergrote botanische structuren laten zien dat plantenweefsels niet alleen een bouwkundige functie hebben, maar ook gespecialiseerde fysiologische taken uitvoeren. Daarmee vormt Tafel VIII een inhoudelijk passend sluitstuk van de reeks.
Van de plantencel tot complexe plantenweefsels
De kracht van deze serie wordt vooral zichtbaar wanneer de platen naast elkaar worden bekeken. Niemann en Sternstein bouwden het onderwerp systematisch op.
De reeks begint met de plantencel en haar bestanddelen. Vervolgens worden verschillende celproducten en gespecialiseerde structuren behandeld. Daarna verschuift de aandacht naar de opperhuid en haar uitgroeisels, transportweefsels en vaatbundels, de anatomische opbouw van hout en uiteindelijk gespecialiseerde weefsels die betrokken zijn bij opname, omzetting en uitscheiding van stoffen.
Hierdoor vormen de acht platen samen veel meer dan acht afzonderlijke botanische afbeeldingen. Ze geven een indruk van de manier waarop plantenanatomie in het begin van de twintigste eeuw klassikaal werd onderwezen.
Gustav Niemann en C. Sternstein
De serie werd samengesteld door Gustav Niemann en C. Sternstein.
Niemann was werkzaam als leraar en hield zich intensief bezig met botanie, microscopie en plantenanatomie. Hij publiceerde tevens een begeleidend werk over het gebruik van de microscoop bij plantenanatomisch onderzoek en onderwijs.
Historische bronnen omschrijven de Pflanzenanatomische Tafeln als gekleurde tekeningen van microscopische preparaten van G. Niemann en C. Sternstein.
Een afzonderlijke derde illustrator is tijdens onderzoek door Schoolplatenmuseum.nl niet aangetoond. De tekeningen worden daarom aan Niemann en Sternstein gezamenlijk toegeschreven. Welke afbeeldingen door welke van beide makers persoonlijk zijn getekend, is voor zover momenteel bekend niet afzonderlijk gedocumenteerd.
Creutz'sche Verlagsbuchhandlung en Emil Hochdanz
Als uitgever wordt op de platen de Creutz'sche Verlagsbuchhandlung, Magdeburg vermeld.
Daarnaast is op verschillende exemplaren de kleine aanduiding Art. Anstalt Emil Hochdanz, Stuttgart aanwezig. Deze vermelding heeft betrekking op de grafische vervaardiging van de platen en moet niet worden verward met een signatuur van de illustrator.
De Artistische Anstalt Emil Hochdanz behoorde tot de Duitse grafische ondernemingen die gespecialiseerd waren in hoogwaardig geïllustreerd en lithografisch drukwerk. De combinatie van wetenschappelijke tekeningen en gespecialiseerde grafische productie maakte het mogelijk de microscopische structuren op groot formaat helder en kleurrijk voor een klaslokaal weer te geven.
Een serie die oorspronkelijk kleiner was
De geschiedenis van deze acht platen is bijzonder interessant.
De eerste uitgave van Niemann–Sternstein, Pflanzenanatomische Tafeln verscheen in 1904 en bestond aanvankelijk uit zes platen. Historische bibliografische bronnen en oude schoolinventarissen bevestigen deze oorspronkelijke omvang.
In een latere fase werd de serie uitgebreid naar acht platen. Ook deze achtdelige uitvoering is in historische onderwijscollecties gedocumenteerd.
De hier aangeboden exemplaren dragen allemaal de aanduiding 3. Auflage.
De precieze verschijningsdatum van deze derde plaatuitgave is nog onderwerp van onderzoek. De uitgebreide achtdelige reeks was in ieder geval in het eerste kwart van de twintigste eeuw in gebruik. Schoolplatenmuseum.nl dateert deze uitvoering daarom voorlopig in het eerste derde van de twintigste eeuw, waarschijnlijk in de jaren twintig.
Van cel tot functionerend plantenweefsel
Wanneer de acht platen gezamenlijk worden bekeken, wordt de didactische opbouw van de serie bijzonder duidelijk. De reeks begint bij de individuele plantencel, behandelt vervolgens celbestanddelen en gespecialiseerde oppervlaktelagen, gaat verder met transport- en andere interne weefsels en eindigt bij structuren die betrokken zijn bij belangrijke fysiologische processen.
De acht wandplaten waren daarmee niet bedoeld als acht losstaande botanische illustraties. Samen vormden zij een visuele leergang in de plantenanatomie. Juist doordat Tafel I tot en met Tafel VIII in deze collectie compleet bijeen zijn gebleven, is die oorspronkelijke onderwijsstructuur nog steeds te reconstrueren.
Een belangrijk kenmerk van deze aanbieding is dat de reeks niet uit willekeurig bij elkaar gebrachte botanische platen bestaat.
De exemplaren behoren tot dezelfde serie en dezelfde uitgave en lopen door van:
Tafel I tot en met Tafel VIII.
Op de platen staat dezelfde aanduiding:
Niemann–Sternstein, Pflanzenanatomische Tafeln. 3. Auflage.
Daarmee is de achtdelige uitvoering als complete reeks aanwezig.
Complete historische schoolplatenseries zijn tegenwoordig aanzienlijk moeilijker bijeen te vinden dan afzonderlijke platen. Wandplaten waren immers praktische onderwijsmiddelen. Ze werden jarenlang uitgerold, opgehangen en opgeborgen en later bij het afstoten van schoolcollecties vaak afzonderlijk verkocht of verspreid.
Het bijeen blijven van alle opeenvolgende platen is daarom van bijzondere betekenis voor verzamelaars van historische schoolplaten en voor de geschiedenis van het natuurwetenschappelijke onderwijs.
Staat van de acht schoolplaten
De platen verkeren in een duidelijk gebruikte, authentieke historische staat.
De gebruiksgeschiedenis van deze voormalige onderwijsplaten is zichtbaar. Langs verschillende randen komen slijtage, kleine beschadigingen en plaatselijk materiaalverlies voor. Ook zijn op enkele plaatsen vlekken, verkleuringen en andere ouderdoms- en gebruikssporen zichtbaar. Sommige randen en hoeken zijn sterker gebruikt dan andere.
De platen zijn niet gerestaureerd tot een kunstmatig nieuwe toestand. De aanwezige ouderdomssporen horen bij hun geschiedenis als daadwerkelijk gebruikt onderwijsmateriaal.
Belangrijk is dat de centrale botanische voorstellingen overwegend goed bewaard en duidelijk leesbaar zijn. De karakteristieke kleuren, microscopische tekeningen, nummeringen en onderschriften zijn goed zichtbaar.
De staat verschilt enigszins per plaat. Bekijk daarom voor aankoop alle detailfoto's zorgvuldig; deze maken deel uit van de beschrijving en geven de staat van de afzonderlijke exemplaren zo nauwkeurig mogelijk weer.
Originele historische schoolplaten
Het betreft originele oude onderwijsplaten en geen moderne reproducties.
Juist de combinatie van ouderdom, wetenschappelijke inhoud, grafische kwaliteit en het feit dat alle acht platen van deze uitvoering bijeen zijn gebleven, maakt de serie interessant.
Waar veel botanische schoolplaten planten vooral aan de hand van bloemen, vruchten of herkenbare soorten laten zien, gaat deze serie letterlijk de plant in. De microscopische wereld van cellen en weefsels wordt uitvergroot tot monumentale afbeeldingen.
Daardoor hebben de platen tegenwoordig naast hun onderwijshistorische betekenis ook een uitgesproken grafische uitstraling.
Voor verzamelaar, interieur of historische collectie
Als complete serie komt deze set het best tot zijn recht wanneer de onderlinge samenhang behouden blijft.
Voor een verzamelaar van historische schoolplaten vertegenwoordigen de acht exemplaren gezamenlijk een compleet onderwijsconcept. Voor een botanische of wetenschappelijke collectie documenteren ze de manier waarop microscopische plantenanatomie vóór digitale projectie klassikaal zichtbaar werd gemaakt.
Ook in een interieur kunnen één of meerdere platen een sterk grafisch element vormen. De combinatie van natuurlijke vormen, microscopische structuren en historische kleurendruk geeft de voorstellingen een uitstraling die duidelijk verschilt van moderne botanische posters.
Vanwege de historische samenhang wordt deze set echter niet opgesplitst.
Zeldzaam compleet bewaard gebleven
De Niemann–Sternstein-platen werden oorspronkelijk als commercieel onderwijsmiddel geproduceerd en waren ook buiten Duitsland in gebruik. Het zou daarom onjuist zijn te suggereren dat er destijds slechts enkele exemplaren zijn vervaardigd.
Wat tegenwoordig aanzienlijk moeilijker te vinden is, is een complete achtdelige reeks waarin Tafel I tot en met VIII van dezelfde uitgave nog gezamenlijk aanwezig zijn.
Daarom kan deze set verantwoord worden omschreven als een:
zeldzaam compleet bewaard gebleven achtdelige serie van de 3. Auflage van Niemann–Sternsteins Pflanzenanatomische Tafeln.
Onderzoeksgegevens
Titel serie: Pflanzenanatomische Tafeln
Makers: Gustav Niemann en C. Sternstein
Illustraties/tekeningen: toegeschreven aan Niemann en Sternstein gezamenlijk
Uitgever: Creutz'sche Verlagsbuchhandlung, Magdeburg
Grafische uitvoering: Art. Anstalt Emil Hochdanz, Stuttgart
Uitgave: 3. Auflage
Aantal: 8 originele wandplaten
Omvang serie: Tafel I–VIII, compleet
Eerste uitgave: 1904, oorspronkelijk 6 platen
Datering van deze uitvoering: eerste derde twintigste eeuw, waarschijnlijk jaren twintig; exacte datering nog in onderzoek
Herkomst: historisch onderwijsgebruik
Conditie: gebruikte historische staat met ouderdoms- en gebruikssporen; zie foto's
Verkoop: uitsluitend als complete serie van acht platen
Een complete historische onderwijsserie
Met deze acht Pflanzenanatomische Tafeln is een compleet plantenanatomisch onderwijsprogramma uit het begin van de twintigste eeuw bewaard gebleven.
Wat ooit voor een klas vol leerlingen aan de wand werd gehangen om de nauwelijks zichtbare structuren van planten begrijpelijk te maken, kan tegenwoordig worden bestudeerd als een combinatie van botanische wetenschap, microscopie, grafische kunst en onderwijsgeschiedenis.
Juist doordat alle acht platen van deze derde uitgave gezamenlijk bewaard zijn gebleven, kan de oorspronkelijke samenhang van de serie nog worden ervaren.
De acht platen worden uitsluitend als één complete historische serie aangeboden.