Hollandse infanterie bij de bruggen over de Berezina, 1812

De Berezina tijdens Napoleons terugtocht uit Rusland

In juni 1812 viel Napoleon Rusland binnen met de Grande Armée, een enorm leger samengesteld uit militairen uit verschillende delen van het Franse Keizerrijk en de daaraan verbonden gebieden. Daaronder bevonden zich ook grote aantallen Nederlanders. Nederland was sinds 1810 bij het Franse Keizerrijk ingelijfd.

De veldtocht eindigde in een catastrofale terugtocht. Verliezen door gevechten, ziekte, voedselgebrek, uitputting en kou hadden Napoleons leger sterk verzwakt toen het eind november 1812 de rivier de Berezina bereikte, in het huidige Belarus.

Russische legers bedreigden de terugtrekkende troepen terwijl de rivier moest worden overgestoken. De bestaande brug bij Borisov kon niet eenvoudig voor de terugtocht worden gebruikt. Daarom werden bij Studianka nieuwe bruggen aangelegd.

Van 26 tot en met 29 november 1812 voltrok zich rond deze oversteek een van de dramatischste episodes van de Russische veldtocht.

 

Nederlandse pontonniers bouwden de bruggen over de Berezina

De Nederlandse bijdrage aan de Berezina beperkte zich niet tot de infanterie die Hoynck van Papendrecht op deze plaat centraal stelde.

Bijzonder belangrijk waren de Nederlandse pontonniers die deel uitmaakten van de genietroepen onder generaal Jean-Baptiste Eblé. Zij hielpen onder uiterst zware omstandigheden twee bruggen over de rivier te bouwen. Een brug was bestemd voor infanterie en cavalerie; de andere moest onder meer artillerie en voertuigen kunnen dragen.

De werkzaamheden vonden plaats in winterse omstandigheden en onder grote tijdsdruk. De bruggen waren van levensbelang: zonder deze verbindingen dreigden grote delen van Napoleons leger tussen de rivier en de naderende Russische troepen vast te raken.

Op de schoolplaat zijn de bruggen in de verte te zien. Ze vormen geen groot beeldmotief, maar verklaren vrijwel alles wat op de voorgrond gebeurt. De Hollandse infanteristen proberen de doorgang naar die bruggen open te houden.

 

Het 124e Regiment infanterie houdt de oversteek open

De soldaten op de voorgrond worden in historische documentatie bij deze schoolplaat aangeduid als overgebleven manschappen van het 124e Regiment infanterie. Zij verdedigen de toegang tot de bruggen tegen naderende Russische troepen.

Hoynck van Papendrecht plaatste de kijker midden tussen deze militairen. Sommige mannen leggen hun geweren aan, anderen zijn bezig te herladen of bewegen zich door de groep. Rechts wordt geschoten; kruitrook hangt voor de soldaten.

De bajonetten maken duidelijk dat de mannen niet alleen op afstand moesten kunnen vechten. De vijand kwam gevaarlijk dichtbij.

Opvallend is dat de schilder niet uitsluitend heroïek laat zien. Op de voorgrond liggen slachtoffers in de sneeuw. Daardoor krijgt het beeld ook het karakter van een menselijke tragedie.

 

Twee bruggen, duizenden mensen en een chaotische terugtocht

Wie verder dan de voorste soldaten kijkt, ontdekt hoe groot het verhaal op deze schoolplaat eigenlijk is.

Achter de infanterie bevinden zich lange rijen mensen, paarden en voertuigen. Verder naar achteren zijn de twee brugverbindingen over de Berezina herkenbaar. De ene stroom trok te voet over; op de andere bewogen onder meer wagens en paarden.

Daarmee combineert Hoynck van Papendrecht twee gebeurtenissen in één beeld: het gevecht dat de oversteek moest beschermen én de massale terugtocht die daarachter plaatsvond.

Juist deze gelaagdheid maakte de voorstelling geschikt voor het geschiedenisonderwijs. Een onderwijzer kon eerst de gevechtsscène op de voorgrond bespreken en vervolgens de aandacht van de leerlingen naar de bruggen en de terugtrekkende legermacht leiden.

 

Geen Nederlandse oorlog, maar Nederlanders in Napoleons leger

De historische titel kan voor een hedendaagse bezoeker verwarrend zijn. De woorden Hollandsche infanterie betekenen niet dat Nederland als zelfstandige staat oorlog voerde tegen Rusland.

Sinds 1810 was het Koninkrijk Holland opgeheven en bij het Franse Keizerrijk ingelijfd. Nederlandse mannen konden daardoor in Franse regimenten terechtkomen en deelnemen aan Napoleons veldtocht van 1812.

Dat maakt deze schoolplaat ook interessant voor de Nederlandse geschiedenis. Een Europese oorlog die gemakkelijk uitsluitend als een conflict tussen Napoleon en Rusland wordt gezien, kreeg voor duizenden Nederlandse gezinnen een directe betekenis.

De plaat maakte dat Nederlandse aandeel zichtbaar voor schoolkinderen. Niet Napoleon staat centraal, maar soldaten afkomstig uit de Nederlanden.

 

Jan Hoynck van Papendrecht en zijn militaire historieschilderkunst

Jan Hoynck van Papendrecht (1858–1933) specialiseerde zich in militaire onderwerpen. Hij schilderde en tekende historische krijgstaferelen en besteedde daarbij veel aandacht aan uniformen, bewapening en militaire uitrusting.

Dat is ook op deze schoolplaat zichtbaar. De soldaten vormen geen anonieme donkere massa. Uniformonderdelen, hoofddeksels, ransels, patroontassen, musketten en bajonetten zijn afzonderlijk uitgewerkt.

De compositie is tegelijkertijd sterk dramatisch. De infanteristen op de voorgrond staan dicht opeen, geweren lopen diagonaal door het beeld en het donkere blauw en bruin van uniformen en uitrusting contrasteert met de sneeuw.

Rechtsonder staat de signatuur J. Hoynck van Papendrecht duidelijk in de voorstelling.

 

Van schilderij naar schoolplaat voor het geschiedenisonderwijs

De voorstelling is gebaseerd op werk van Hoynck van Papendrecht en werd als schoolplaat opgenomen in Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis. Het onderwerp verscheen tevens met een begeleidende tekst van J.W. de Jongh.

Bibliografische registraties vermelden het onderwerp als nummer 27 van de reeks. De schoolplaat bleef bovendien langdurig in het onderwijsfonds aanwezig; ook in latere decennia verschenen herziene toelichtingen.

Dat lange gebruik is begrijpelijk. Het tafereel bood veel aanknopingspunten voor een geschiedenisles: Napoleon, de Russische veldtocht, Nederlandse militairen in Franse dienst, infanterietactiek, uniformen, wapens, pontonniers, bruggenbouw en de gevolgen van oorlog konden vanuit één afbeelding worden besproken.

De schoolplaat was daarmee meer dan een illustratie van een slag. Zij vormde een visueel vertrekpunt voor een veel groter historisch verhaal.

 

De Russische winter als onderdeel van het historische beeld

Sneeuw neemt een groot gedeelte van de voorstelling in beslag. De witte ondergrond loopt vanaf de voorgrond door tot ver in het landschap en maakt de donkere soldaten extra zichtbaar.

Daarmee wordt de winter niet slechts als achtergrond gebruikt. Kou en sneeuw behoren tot het verhaal dat de afbeelding vertelt.

De uitgeputte Grande Armée bevond zich tijdens de terugtocht in bijzonder zware omstandigheden. De plaat verbindt het militaire gevecht daarom met het landschap waarin het plaatsvond.

Ook de slachtoffers op de voorgrond krijgen door die omgeving extra nadruk. Zij liggen vrijwel geïsoleerd tegen de lichte sneeuw, terwijl het gevecht rondom hen doorgaat.

 

De schoolplaat als zorgvuldig geregisseerd geschiedenisbeeld

Hoewel Hoynck van Papendrecht bekendstond om zijn kennis van militaire details, blijft deze voorstelling een achteraf geconstrueerd geschiedenisbeeld. De schilder was zelf niet aanwezig bij de Berezina in 1812.

Hij moest gebeurtenissen, uniformen, terrein en militaire handelingen uit historische informatie reconstrueren en vervolgens samenbrengen tot één overzichtelijke compositie.

Dat onderscheid is voor het Schoolplatenmuseum belangrijk. De plaat laat niet letterlijk zien hoe één fotografisch moment op 28 november 1812 eruitzag. Zij toont hoe een kunstenaar een complexe historische gebeurtenis zo organiseerde dat een latere generatie haar kon begrijpen.

Voor hedendaagse onderzoekers is zij daardoor op twee niveaus interessant: als verbeelding van de gebeurtenissen bij de Berezina én als voorbeeld van de manier waarop militaire geschiedenis in het Nederlandse onderwijs aanschouwelijk werd gemaakt.

 

Van Russische veldtocht tot Nederlands onderwijserfgoed

Hollandsche infanterie bij de bruggen over de Berezina (1812) brengt een uitzonderlijk groot historisch drama terug tot een herkenbaar menselijk perspectief. Op de voorgrond vechten Nederlandse militairen; daarachter probeert een enorme terugtrekkende legermacht via twee haastig gebouwde bruggen aan de omsingeling te ontsnappen.

De plaat verbindt daarmee Nederlandse, Franse en Russische geschiedenis. Zij herinnert eraan dat de Napoleontische oorlogen niet alleen door beroemde generaals en keizers werden uitgevochten, maar door honderdduizenden gewone militairen uit vele delen van Europa.

Tegelijkertijd vertelt de schoolplaat iets over het geschiedenisonderwijs zelf. De leerlingen die haar aan de klaswand zagen hangen, kregen de Berezina niet voorgesteld als een abstract jaartal, maar als een winterlandschap vol mensen, wapens, paarden, wagens, bruggen en slachtoffers.

 

Bronnen

Nationaal Militair Museum – collectie- en bibliotheekregistraties van Hollandse infanterie bij de bruggen over de Berezina, 1812 en de Berezina-collectie.

J.W. de Jongh – Hollandsche infanterie bij de bruggen over de Beresina, 1812 – toelichting bij Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis, J.B. Wolters.

J.B. Wolters – Nederlandsche Schoolplaten – historische fondscatalogus, 1927.

2.000 Kist – Victor de Stuers (1843–1916) en Jan Hoynck van Papendrecht (1858–1933) en de gebeurtenissen bij de bruggen over de Berezina 25 tot 29 november 1812 – Armentaria, Jaarboek Legermuseum 34, 1999–2000.

J.A.C. Bartels – Jan Hoynck van Papendrecht 1858–1933 – 1986.

Nederlandse Bruggenstichting – historische documentatie over de Nederlandse pontonniers en de bruggen over de Berezina.

 

#HollandscheInfanterie #Berezina #Berezina1812 #JanHoynckVanPapendrecht #Napoleon #RussischeVeldtocht #NederlandseSoldaten #SchoolplatenVoorDeVaderlandscheGeschiedenis #HistorischeSchoolplaat #Geschiedenisonderwijs