Druktechnieken vroeger en nu van oude schoolplaten

De productie van oude schoolplaten ontwikkelde zich van eenvoudige zwart-wit prenten tot kleurrijke grootformaat illustraties. Vooral lithografie en chromolithografie maakten het mogelijk om gedetailleerde onderwijsplaten in grote oplages te drukken. Later zorgde offsetdruk voor goedkopere en snellere productie. De druktechnieken van schoolplaten vormen vandaag een belangrijk onderdeel van het grafische en onderwijskundige erfgoed van Nederland.

Van handgekleurde litho tot moderne kleurendruk

De Nederlandse schoolplaat was niet alleen een belangrijk leermiddel, maar ook een technisch hoogstandje van zijn tijd. Achter iedere grote wandplaat ging een zorgvuldig productieproces schuil waarin kunstenaars, drukkers, steendrukkers en uitgeverijen samenwerkten om duidelijke en kleurrijke afbeeldingen voor het klaslokaal te maken.

De ontwikkeling van schoolplaten hangt daarom nauw samen met de geschiedenis van:

• druktechniek,
• illustratiekunst,
• papierproductie,
• en massacommunicatie.

Door de jaren heen veranderden de technieken sterk. Van handmatige steendruk tot moderne offsetdruk: iedere periode liet zijn eigen sporen achter op de schoolplaten van vroeger.

De eerste onderwijsprenten

De vroegste onderwijsplaten uit de negentiende eeuw waren vaak nog:

• eenvoudig gedrukt;
• zwart-wit;
• en beperkt van formaat.

Veel vroege platen werden gemaakt met:

kopergravure

of:

houtsnede

Deze technieken waren arbeidsintensief en vooral geschikt voor:

• boeken,
• kleine illustraties,
• en eenvoudige onderwijsprenten.

Kleuren moesten vaak:

• met de hand worden aangebracht;
• of afzonderlijk worden ingekleurd.

Daardoor waren vroege onderwijsillustraties kostbaar en relatief zeldzaam.

De komst van lithografie

De echte doorbraak voor de schoolplaat kwam met:

lithografie

ook wel:

steendruk

genoemd.

Deze druktechniek werd vanaf de negentiende eeuw steeds populairder in Europa en bleek ideaal voor grote onderwijsillustraties.

Bij lithografie tekende de kunstenaar rechtstreeks op een vlakke kalksteen met een vettige inkt of krijt. Vervolgens konden afbeeldingen nauwkeurig worden afgedrukt op papier.

De techniek had grote voordelen:

• veel detail;
• zachte kleurovergangen;
• heldere lijnen;
• en grote formaten waren mogelijk.

Hierdoor konden schoolplaten:

• groter;
• mooier;
• en goedkoper geproduceerd worden.

Kleuren drukken: laag voor laag

Vroege kleurenlithografie was een ingewikkeld proces.

Voor iedere kleur werd:

• een aparte steen;
• of later een aparte drukplaat

gemaakt.

Een schoolplaat met bijvoorbeeld:

• blauw,
• rood,
• groen,
• geel,
• en zwart

moest dus meerdere keren door de pers.

Iedere kleurlaag moest perfect aansluiten op de vorige. Dat vereiste enorme precisie van:

• steendrukkers;
• drukkers;
• en lithografen.

Juist daardoor kregen oude schoolplaten hun karakteristieke diepe kleuren en rijke uitstraling.

Handmatige inkleuring

Bij sommige vroege schoolplaten en onderwijsprenten werden kleuren nog:

met de hand bijgewerkt

of volledig handmatig ingekleurd.

Dit gebeurde vooral in:

• de vroege negentiende eeuw;
• of bij luxe uitvoeringen.

Daardoor konden kleine verschillen ontstaan tussen exemplaren van dezelfde plaat.

Handgekleurde platen zijn tegenwoordig zeldzaam en worden vaak gezien als bijzondere verzamelobjecten.

 

Grootformaat drukken voor het klaslokaal

Schoolplaten moesten zichtbaar zijn voor een hele klas.

Daarom werden zij gedrukt op:

• groot formaat;
• stevig papier;
• en vaak later verstevigd met linnen.

De druktechniek moest dus niet alleen mooi zijn, maar ook geschikt voor:

• grote oppervlakken;
• intensief gebruik;
• en langdurige ophanging.

Veel platen kregen:

• houten ophanglatten;
• een beschermende vernislaag;
• of extra versteviging.

 

Chromolithografie: kleurrijke schoolplaten

Vanaf het einde van de negentiende eeuw werd:

chromolithografie

steeds belangrijker.

Dit was een geavanceerde vorm van kleurenlithografie waarmee:

• rijke kleuren;
• natuurgetrouwe illustraties;
• en grote oplages

mogelijk werden.

Juist dankzij chromolithografie ontstonden de beroemde kleurrijke schoolplaten van:

• natuurtaferelen;
• historische gebeurtenissen;
• en aardrijkskundige landschappen.

Veel klassieke Nederlandse schoolplaten uit ongeveer:

1880–1930

werden met deze techniek geproduceerd.

Uitgeverijen en drukkerijen

Grote Nederlandse uitgeverijen zoals:

• J.B. Wolters,
• Noordhoff,
• Malmberg,
• en Thieme

werkten samen met gespecialiseerde:

• drukkerijen;
• lithografen;
• en illustratoren.

Sommige platen werden:

• volledig in Nederland geproduceerd;
• andere deels in Duitsland gedrukt;
• of gebaseerd op buitenlandse druktechnieken.

Duitsland liep in die tijd technisch voorop in:

• steendruk;
• kleurenproductie;
• en educatieve wandplaten.

Offsetdruk en modernisering

In de twintigste eeuw verschenen modernere druktechnieken zoals:

offsetdruk

Deze techniek maakte:

• snellere productie;
• grotere oplages;
• en lagere kosten

mogelijk.

Schoolplaten konden daardoor:

• goedkoper worden geproduceerd;
• eenvoudiger worden verspreid;
• en vaker vernieuwd worden.

Vanaf ongeveer:

1950–1970

werden veel schoolplaten met offsetdruk vervaardigd.

De stijl veranderde daarbij vaak van:

• schilderachtig en artistiek

naar:

• strakker;
• helderder;
• en moderner.

Fotografie en nieuwe technieken

In de latere periode verschenen ook:

• fotografische onderwijsplaten;
• fotodruk;
• en gecombineerde druktechnieken.

Sommige platen bevatten:

• echte foto’s;
• diagrammen;
• kaarten;
• en grafische elementen.

Hierdoor veranderde langzaam de uitstraling van het onderwijsbeeld.

Waarom oude schoolplaten zo bijzonder zijn

Juist de oude druktechnieken geven klassieke schoolplaten hun unieke karakter.

Bij originele platen zie je vaak:

• kleine drukverschillen;
• diepe kleuren;
• zichtbare drukstructuren;
• en subtiele onregelmatigheden.

Dat maakt iedere plaat:

• tastbaar;
• ambachtelijk;
• en anders dan moderne digitale prints.

Veel verzamelaars waarderen juist deze:

• handmatige uitstraling;
• warme kleuren;
• en zichtbare druktechniek.

Restauratie van oude schoolplaten

Door ouderdom kunnen oude druklagen:

• vervagen;
• barsten;
• verkleuren;
• of beschadigd raken.

Bij restauratie wordt daarom zorgvuldig gekeken naar:

• originele drukinkt;
• papierstructuur;
• kleurgebruik;
• en de gebruikte techniek.

Het doel is om de schoolplaat zoveel mogelijk in oorspronkelijke staat te bewaren.