Maarten de Jongh’s Natuurplaten nr. 1 – Planten

Een landschap vol plantenleven

Centraal staat een natuurlijk landschap waarin verschillende soorten planten naast en door elkaar groeien. Bloeiende kruiden, grassen, struiken en andere vegetatie vormen samen een herkenbare leefomgeving.

Rondom deze centrale voorstelling zijn kleinere beelden geplaatst. Daarmee kon tijdens de les worden ingezoomd op afzonderlijke verschijnselen. We zien bijvoorbeeld bloemen en vruchten, zaden en verschillende manieren waarop planten zich ontwikkelen en verspreiden.

Ook bijzondere groeivormen krijgen aandacht. De plaat toont planten niet als statische objecten, maar als levende organismen die reageren op licht, bodem, water, andere planten en dieren.

Juist die combinatie van het grote landschap met afzonderlijke details maakt de plaat didactisch sterk. Een onderwijzer kon vanuit het totaalbeeld steeds een nieuw onderwerp aansnijden en vervolgens met de klas naar een specifieke afbeelding kijken.

 

Van bloem tot nieuwe plant

Een belangrijk thema is de voortplanting van planten. Bloemen zijn immers niet alleen opvallende onderdelen van een plant, maar spelen een centrale rol bij bestuiving en zaadvorming.

Verschillende afbeeldingen laten zien dat planten uiteenlopende strategieën hebben ontwikkeld om zich voort te planten en te verspreiden. Daarbij spelen ook dieren een rol. Insecten bezoeken bloemen en dragen zo bij aan de bestuiving, terwijl zaden en vruchten op verschillende manieren naar nieuwe groeiplaatsen kunnen worden vervoerd.

Voor leerlingen werd zo zichtbaar dat een plant niet losstaat van zijn omgeving. Planten zijn verbonden met insecten, vogels, bodemorganismen, wind, water en andere onderdelen van het landschap.

Dat ecologische uitgangspunt keert in de gehele serie Maarten de Jongh’s Natuurplaten terug.

 

Meer dan alleen soorten leren herkennen

De plaat is niet opgezet als een botanische determinatiekaart waarop iedere soort afzonderlijk wordt benoemd. Het doel is breder.

De afbeeldingen nodigen uit tot vragen als: waarom heeft een bloem een bepaalde vorm? Hoe ontstaat een vrucht? Hoe komt een zaad op een andere plaats terecht? Waarom groeien sommige planten omhoog of langs andere planten? En welke rol spelen dieren bij het voortbestaan van planten?

Daarmee vertegenwoordigt deze schoolplaat een ontwikkeling binnen het natuuronderwijs waarbij waarnemen, vergelijken en begrijpen van natuurlijke samenhangen steeds belangrijker werden.

 

Henk Wittenberg als illustrator

Onderaan de plaat staat expliciet vermeld:

Tekenaar: Henk Wittenberg.

Wittenberg moest bij deze schoolplaat twee eisen met elkaar verenigen. De planten moesten voldoende natuurgetrouw zijn om herkenbaar te blijven, maar tegelijkertijd moesten de afbeeldingen helder en aantrekkelijk genoeg zijn om vanaf enige afstand in een klaslokaal te functioneren.

Dat is goed zichtbaar in zijn compositie.

In plaats van één wetenschappelijke botanische voorstelling koos hij voor een levendige verzameling van grotere en kleinere scènes. De achtergrond blijft relatief rustig, terwijl bloemen, bladeren en andere belangrijke onderdelen door kleur en vorm duidelijk naar voren komen.

Zijn illustraties hebben daardoor zowel een educatieve als decoratieve kwaliteit. Ze zijn nauwkeurig genoeg voor natuuronderwijs, maar missen de strenge, bijna klinische uitstraling van veel oudere botanische wandplaten.

De aanwezigheid van zijn naam op de plaat is bovendien belangrijk voor de geschiedenis van de Nederlandse schoolplaat. Illustratoren van educatief materiaal bleven dikwijls op de achtergrond, terwijl juist zij in hoge mate bepaalden hoe generaties kinderen dieren, planten en natuurverschijnselen voor het eerst in beeld kregen aangeboden.

 

Een moderne opvolger van de klassieke botanische schoolplaat

Nr. 1 – Planten staat in een lange traditie. Al in de negentiende eeuw hingen grote botanische wandplaten in Europese klaslokalen. Daarop werden wortels, stengels, bladeren, bloemen en vruchten vaak sterk vergroot weergegeven.

Bij deze plaat is de benadering anders. De afzonderlijke plant wordt onderdeel van een groter natuurlijk systeem.

Dat verschil is onderwijshistorisch interessant. Het laat de overgang zien van natuuronderwijs waarin vooral benoemen en classificeren centraal stonden naar onderwijs waarin steeds meer aandacht kwam voor levensprocessen en ecologische relaties.

 

Een schoolplaat die uitnodigt tot kijken

Een van de aantrekkelijkste eigenschappen van deze plaat is hoeveel er te ontdekken valt. Op afstand vormt het geheel een kleurrijk natuurbeeld. Wie dichterbij kijkt, ontdekt steeds meer afzonderlijke planten, bloemen, groeivormen en biologische details.

Dat was precies de kracht van een klassikale schoolplaat.

De onderwijzer hoefde het beeld niet in één keer uit te leggen. De plaat kon gedurende een les als visueel uitgangspunt blijven hangen. Een detail kon worden aangewezen, besproken en vervolgens weer in verband worden gebracht met het grotere geheel.

Daarmee functioneerde de plaat als het ware als een groot geïllustreerd leerboek aan de wand.

 

Nr. 1 van Maarten de Jongh’s Natuurplaten

Als eerste plaat van de serie is Planten een passende introductie tot de manier waarop Maarten de Jongh’s Natuurplaten zijn opgebouwd. Niet één soort staat centraal, maar een compleet onderwerp wordt vanuit verschillende gezichtspunten benaderd.

De plaat verenigt natuurgetrouwe illustratie met een duidelijke educatieve bedoeling en laat tegelijkertijd zien hoe kleurrijk en aantrekkelijk Nederlands natuuronderwijs kon worden vormgegeven.

Tegenwoordig is Planten daarom meer dan een hulpmiddel uit een voormalig klaslokaal. De plaat is een tastbaar stukje Nederlands onderwijserfgoed, waarin botanische kennis, natuurbeleving en de kunst van de educatieve illustrator samenkomen.