Nederlandse schoolplaten – op welk materiaal

Nederlandse schoolplaten werden meestal gedrukt op stevig papier en vaak verstevigd met linnen, karton en houten ophanglatten. Zij waren ontworpen om jarenlang intensief gebruikt te worden in het klaslokaal. Door verschillende druktechnieken, materialen en afwerkingen kregen schoolplaten hun karakteristieke uitstraling. Vandaag vormen deze materialen een belangrijk onderdeel van het tastbare erfgoed van het Nederlandse onderwijs en de illustratiekunst van vroeger.

Van linnen en papier tot karton en houten stokken

Nederlandse schoolplaten werden gemaakt om jarenlang intensief gebruikt te worden in het klaslokaal. Daarom besteedden uitgevers veel aandacht aan het materiaal waarop de platen werden gedrukt. Een schoolplaat moest:

• groot zijn;
• duidelijk zichtbaar voor een hele klas;
• stevig genoeg om vaak op te hangen;
• en bestand tegen dagelijks gebruik door leerkrachten en leerlingen.

Door de jaren heen werden schoolplaten vervaardigd op verschillende materialen, afhankelijk van:

• de periode;
• de druktechniek;
• de kwaliteit;
• en het doel van de plaat.

Papier, het meest gebruikte materiaal

De meeste Nederlandse schoolplaten werden gedrukt op:

stevig papier

Dit papier was dikker dan gewoon drukpapier en speciaal bedoeld voor:

• grote illustraties;
• wandkaarten;
• en educatief gebruik.

Omdat losse papieren platen snel konden scheuren, werden ze meestal verstevigd met:

• linnen,
• karton,
• of houten ophangsystemen.

Veel originele schoolplaten uit de periode 1900–1960 zijn daarom nog altijd herkenbaar aan hun dikke papierstructuur.

Linnen ruggen en versteviging

Een groot deel van de klassieke schoolplaten werd aan de achterkant verstevigd met:

linnen doek

Dit maakte de platen:

• flexibeler;
• sterker;
• en minder gevoelig voor scheuren.

Vooral bij grote wandplaten was dit belangrijk, omdat ze:

• opgerold werden;
• vaak verhuisden tussen klaslokalen;
• en dagelijks gebruikt werden.

Bij oudere platen zie je aan de achterzijde vaak nog:

• beige linnen;
• grove doekstructuur;
• of verstevigingsstroken van textiel.

Karton en bordmateriaal

Sommige schoolplaten werden geplakt op:

karton of hardboard

Deze platen waren stijver en bleven beter vlak hangen aan de muur.

Vooral:

• kleinere onderwijsplaten;
• anatomische platen;
• verkeersplaten;
• en demonstratiemateriaal

werden soms op stevig bordmateriaal bevestigd.

Het nadeel was wel dat kartonnen platen:

• zwaarder waren;
• sneller konden kromtrekken;
• en gevoeliger waren voor vocht.

Houten stokken en ophangsystemen

Vrijwel alle klassieke schoolplaten hadden:

houten stokken

aan de boven- en onderzijde.

Deze stokken zorgden ervoor dat de plaat:

• strak hing;
• makkelijk opgerold kon worden;
• en eenvoudig op te hangen was aan een haak in het klaslokaal.

Vaak zat bovenaan:

• een koord;
• of metalen oogjes

om de plaat aan een spijker of wandhaak te hangen.

De houten lat onderaan hield de plaat recht en voorkwam omkrullen.

Deze typische ophanging is vandaag één van de meest herkenbare kenmerken van originele schoolplaten.

Lithografie en druktechniek

Veel oudere schoolplaten werden gedrukt met:

lithografie

een druktechniek waarbij illustraties steen voor steen en kleur voor kleur werden opgebouwd.

Daardoor kregen de platen:

• diepe kleuren;
• zachte overgangen;
• en veel details.

Later werden ook andere druktechnieken gebruikt, zoals:

• offsetdruk;
• fotodruk;
• en moderne kleurendruk.

Aan de druktechniek is vaak te zien uit welke periode een schoolplaat afkomstig is.

Verschillen tussen goedkope en luxe uitvoeringen

Niet iedere school kon dure platen aanschaffen. Daarom verschenen sommige schoolplaten in:

• eenvoudige uitvoeringen;
• en luxe versies.

Goedkopere platen hadden vaak:

• dunner papier;
• minder kleurgebruik;
• en eenvoudigere ophanging.

Luxe uitvoeringen kregen:

• dikkere materialen;
• betere drukkwaliteit;
• linnen versteviging;
• en stevige houten latten.

Daardoor bestaan van sommige platen meerdere varianten.

Schoolplaten met vernislaag

Sommige duurdere schoolplaten kregen een:

beschermende vernislaag

Hierdoor waren ze beter bestand tegen:

• stof;
• vocht;
• vingers;
• en zonlicht.

Vooral platen die intensief gebruikt werden in scholen kregen soms zo’n afwerking.

Na tientallen jaren kan deze laag:

• craquelé vertonen;
• vergelen;
• of glanzend blijven.

Dat geeft oude schoolplaten vaak hun karakteristieke uitstraling.

Handgekleurde vroege platen

Bij de oudste onderwijsplaten uit de negentiende eeuw kwamen soms:

handgekleurde details

voor.

Kleuren werden dan:

• met de hand aangebracht;
• of bijgewerkt na het drukken.

Deze vroege platen zijn tegenwoordig zeldzaam en worden beschouwd als bijzondere voorbeelden van vroege onderwijsillustratie.

Waarom oude schoolplaten zo lang meegingen

Veel schoolplaten werden gemaakt om tientallen jaren mee te gaan.

Een goede plaat moest bestand zijn tegen:

• dagelijks gebruik;
• stof;
• temperatuurschommelingen;
• en intensief oprollen en ophangen.

Daarom investeerden uitgevers in stevige materialen en degelijke afwerking.

Dat verklaart waarom veel originele platen vandaag — soms meer dan honderd jaar oud — nog steeds bestaan.

Restauratie en behoud

Oude schoolplaten zijn kwetsbaar geworden door:

• ouderdom;
• vocht;
• zonlicht;
• schimmel;
• en scheuren.

Musea en verzamelaars restaureren schoolplaten daarom regelmatig.

Bij restauratie wordt vaak gewerkt aan:

• het herstellen van papier;
• het verstevigen van linnen;
• het reinigen van oppervlakken;
• en het conserveren van kleuren.

Daardoor blijven deze bijzondere onderwijsobjecten behouden voor toekomstige generaties.