Schoolplaten op tijdperk

Schoolplaten veranderen mee met hun tijd. Van vroege negentiende-eeuwse onderwijsprenten tot kleurrijke wandplaten uit de twintigste eeuw laat iedere periode een eigen stijl, techniek en onderwijsvisie zien. Door schoolplaten op tijdperk te ordenen ontstaat een uniek overzicht van de ontwikkeling van illustratiekunst, druktechniek en het Nederlandse onderwijs van vroeger.

Een reis door de geschiedenis van het onderwijs

Schoolplaten vertellen niet alleen iets over wat kinderen vroeger leerden, maar ook over de tijd waarin zij werden gemaakt. Iedere periode had namelijk:

• een eigen illustratiestijl;
• andere onderwijsideeën;
• veranderende druktechnieken;
• en nieuwe onderwerpen voor in de klas.

Door schoolplaten te ordenen op tijdperk ontstaat een bijzonder overzicht van de ontwikkeling van:

• het onderwijs;
• illustratiekunst;
• en de maatschappij van vroeger.

Onze collectie laat zien hoe schoolplaten door de jaren heen veranderden — van vroege onderwijsprenten tot de kleurrijke wandplaten van de twintigste eeuw.

De eerste onderwijsplaten

1820–1850

De oorsprong van de schoolplaat ligt in de eerste helft van de negentiende eeuw. Vooral in Duitsland ontstonden toen de eerste grote onderwijswandplaten voor klassikaal onderwijs.

Deze vroege platen waren vaak:

• eenvoudig van opzet;
• beperkt in kleur;
• en sterk gericht op:
  • taalonderwijs;
  • natuurkennis;
  • anatomie;
  • en aardrijkskunde.

Veel afbeeldingen werden nog gemaakt met:

• steendruk;
• kopergravure;
• of handmatige inkleuring.

Originele platen uit deze periode zijn tegenwoordig zeldzaam.

De opkomst van het Nederlandse aanschouwingsonderwijs

1850–1880

In Nederland groeide in deze periode het zogenaamde:

aanschouwingsonderwijs

Hierbij stond leren door kijken centraal.

Schoolplaten werden steeds vaker gebruikt naast:

• schoolborden;
• wandkaarten;
• en lesboeken.

De platen uit deze tijd zijn vaak:

• rustiger van compositie;
• educatief opgezet;
• en bedoeld voor klassikale uitleg.

Ook ontstonden de eerste Nederlandse onderwijsseries.

De klassieke schoolplaat ontstaat

1880–1900

Vanaf het einde van de negentiende eeuw verschenen de grote kleurrijke schoolplaten zoals veel mensen die vandaag herkennen.

Nieuwe druktechnieken zoals:

• lithografie;
• en chromolithografie

maakten gedetailleerde kleurenillustraties mogelijk.

Onderwerpen werden uitgebreider en levendiger:

• natuur;
• geschiedenis;
• landbouw;
• en het dagelijks leven

werden steeds realistischer afgebeeld.

Veel platen uit deze periode hebben een schilderachtige uitstraling.

De gouden eeuw van de schoolplaat

1900–1940

Dit was de grote bloeiperiode van de Nederlandse schoolplaat.

Vrijwel ieder klaslokaal beschikte over:

• historische platen;
• natuurillustraties;
• aardrijkskundige kaarten;
• en onderwijsseries.

Bekende illustratoren werkten in deze periode aan schoolplaten die soms tientallen jaren in gebruik bleven.

Veel platen uit deze tijd kenmerken zich door:

• rijke kleuren;
• veel detail;
• grote composities;
• en sterke verhalende illustraties.

Ook koloniale schoolplaten over:

• Nederlands-Indië;
• plantages;
• tropische natuur;
• en verre landen

werden veel gebruikt.

Schoolplaten tijdens oorlog en wederopbouw

1940–1960

Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog veranderde het onderwijs opnieuw.

Door:

• papierschaarste;
• beperkte productie;
• en economische omstandigheden

werden sommige oudere platen jarenlang hergebruikt.

Na de oorlog verschenen modernere onderwijsplaten over:

• verkeer;
• techniek;
• industrie;
• en wederopbouw.

De stijl werd:

• realistischer;
• helderder;
• en minder schilderachtig.

Nieuwe druktechnieken maakten grotere oplages mogelijk.

Modernisering van het onderwijs

1960–1975

In deze periode veranderde het onderwijs snel.

Schoolplaten kregen concurrentie van:

• dia’s;
• filmstroken;
• schooltelevisie;
• overheadprojectors;
• en later video.

Illustraties werden moderner van vormgeving en soms gecombineerd met:

• fotografie;
• schema’s;
• en grafische elementen.

Veel oude schoolplaten verdwenen langzaam uit het klaslokaal.

Van onderwijsmiddel naar erfgoed

1975–heden

Vanaf het einde van de twintigste eeuw ontstond opnieuw belangstelling voor oude schoolplaten.

Wat ooit puur lesmateriaal was, groeide uit tot:

• cultureel erfgoed;
• illustratiekunst;
• verzamelobject;
• en nostalgische wanddecoratie.

Musea, verzamelaars en liefhebbers begonnen schoolplaten:

• te bewaren;
• te restaureren;
• te digitaliseren;
• en opnieuw zichtbaar te maken.

Vandaag vormen schoolplaten een bijzondere herinnering aan het onderwijs van vroeger én een belangrijk onderdeel van de Nederlandse visuele cultuurgeschiedenis.