Hoogepriester en Ark des verbonds – Bijbelse schoolplaat van H.J. van Lummel

De Ark des Verbonds als middelpunt van de voorstelling

De Ark des Verbonds is afgebeeld als een langwerpige, goudkleurige kist. Aan weerszijden lopen draagstokken door ringen, overeenkomstig de Bijbelse beschrijving waarin de ark als een verplaatsbaar heilig voorwerp wordt voorgesteld.

Boven op de ark bevindt zich het deksel met twee tegenover elkaar geplaatste cherubs. Hun uitgespreide vleugels buigen naar het midden en vormen een opvallende symmetrische bekroning. Juist deze vorm maakt de ark op de schoolplaat onmiddellijk herkenbaar.

Volgens Exodus 25 moest de ark van acaciahout worden vervaardigd en met goud worden overtrokken. Zij behoorde tot de heiligste voorwerpen van de tabernakel. De stenen tafelen van het verbond werden ermee verbonden, waardoor de ark in de Bijbelse traditie een bijzondere betekenis kreeg als teken van het verbond tussen God en Israël.

De draagstokken zijn op de plaat nadrukkelijk zichtbaar. Dat detail was didactisch belangrijk: de ark was geen meubelstuk dat op één vaste plaats hoorde, maar maakte deel uit van het verplaatsbare heiligdom van het volk Israël.

 

De hogepriester naast de ark

Rechts van de ark staat de hogepriester. Hij is frontaal en bijna levensgroot ten opzichte van het afgebeelde heilige voorwerp weergegeven. Eén arm is uitgestrekt in de richting van de ark, terwijl hij in de andere hand een rond voorwerp draagt.

De hogepriester bekleedde binnen de oudtestamentische eredienst een bijzondere positie. Het boek Leviticus beschrijft hoe hij op de Grote Verzoendag, Jom Kippoer, het Heilige der Heiligen binnenging. Daar bevond zich de Ark des Verbonds. Het bijeenbrengen van juist deze twee onderwerpen op één schoolplaat is daarom inhoudelijk betekenisvol.

Van Lummel probeert niet een specifieke Bijbelse gebeurtenis als dramatisch tafereel te verbeelden. De figuur en het voorwerp worden veeleer als aanschouwelijke leermiddelen naast elkaar gepresenteerd. Daardoor heeft de plaat bijna het karakter van een geïllustreerd overzicht: de leerling moest kunnen zien hoe men zich de hogepriester en de ark voorstelde.

 

Van Lummels voorstelling van Bijbelse oudheden

De plaat behoort tot een gedeelte van de serie waarin veel aandacht wordt besteed aan de tabernakel, priesters, altaren en andere voorwerpen uit de oudtestamentische eredienst. Dat past bij het negentiende- en vroegtwintigste-eeuwse Bijbelonderwijs waarin niet alleen Bijbelse verhalen, maar ook de materiële wereld van de Bijbel aanschouwelijk werd gemaakt.

Van Lummels voorstelling moet daarbij niet worden beschouwd als een archeologisch exacte reconstructie in moderne wetenschappelijke zin. De Bijbel leverde beschrijvingen, maar liet veel details van uiterlijk, constructie en kleding open voor interpretatie. Een illustrator moest die tekstuele gegevens daarom omzetten in een concreet beeld.

Juist daarin ligt een interessante historische waarde van de schoolplaat. Zij vertelt niet alleen iets over de Ark des Verbonds en het hogepriesterschap, maar ook over hoe Nederlandse leerlingen zich deze Bijbelse wereld moesten voorstellen.

 

Hendrik Jan van Lummel en het aanschouwingsonderwijs

Hendrik Jan van Lummel (1815–1877) was onderwijzer, pedagoog, schrijver en tekenaar. Vanaf 1848 was hij hoofd van een hervormde diaconieschool in Utrecht. Daarnaast hield hij zich bezig met de opleiding van toekomstige onderwijzers en andere onderwijsactiviteiten.

Van Lummel was een vertegenwoordiger van het aanschouwingsonderwijs: leerlingen moesten niet uitsluitend via gesproken of geschreven uitleg kennis verwerven, maar ook door gericht naar afbeeldingen en voorwerpen te kijken. Hij ontwierp daarvoor talrijke schoolplaten over onder meer Bijbelse geschiedenis, ambachten en het dagelijks leven.

Zijn Bijbelse platen combineren deze didactische werkwijze met godsdienstonderwijs. In plaats van alleen te vertellen hoe de Ark des Verbonds eruit zou hebben gezien, kon de onderwijzer het grote beeld voor de klas plaatsen en onderdelen aanwijzen: de kist, de draagstokken, het deksel, de cherubs en de hogepriester.

 

Van de eerste uitgave van 1864 tot de latere derde druk

De geschiedenis van Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis begon tijdens Van Lummels leven. Van de reeks verschenen drie drukken: een eerste druk in 1864, een tweede in 1884 en een derde, vermeerderde uitgave in 1905.

Die opeenvolgende drukken zijn belangrijk, omdat voorstellingen en nummeringen niet in alle uitgaven volledig gelijk bleven. Bovendien werd de derde druk later opnieuw geproduceerd met verschillende lithografen en drukkers. Bij exemplaren worden onder meer Versluys & Scherjon, Tresling & Co. en Teulings' Grafische Kunstinrichting aangetroffen.

De hier afgebeelde plaat draagt rechtsonder een vermelding van Teulings in Amsterdam. Daardoor kan zij binnen die latere productiegeschiedenis worden geplaatst. Zonder aanvullende uitgevers- of catalogusgegevens is het echter niet verantwoord aan dit specifieke exemplaar één exact productiejaar toe te kennen.

 

Een schoolplaat om te kijken, aan te wijzen en te vertellen

De eenvoudige compositie laat goed zien waarvoor de plaat bedoeld was. Er is vrijwel geen verhalende achtergrond. De aandacht wordt niet afgeleid door een landschap, gebouw of grote groep personen. De hogepriester en de ark zijn de lesstof.

Een onderwijzer kon aan de hand van de afbeelding bespreken welke functie de ark had, waarom er draagstokken aan zaten, wat de cherubs voorstelden en welke positie de hogepriester binnen de eredienst innam. Vervolgens kon de afbeelding worden verbonden met lessen over de tabernakel en andere platen uit dezelfde reeks.

De gedempte aardkleuren en goudtinten geven de voorstelling een plechtig karakter. Tegelijk zijn de contouren van de belangrijkste onderdelen duidelijk genoeg om ook vanaf enige afstand in een klaslokaal herkenbaar te blijven. De beeldopbouw is daarmee niet alleen illustratief, maar nadrukkelijk didactisch.

 

De hogepriester en de ark als historisch onderwijserfgoed

Hoogepriester en Ark des verbonds laat zien hoe beeld, Bijbeluitleg en onderwijs in de Nederlandse schooltraditie met elkaar werden verbonden. De plaat maakte een wereld die leerlingen alleen uit teksten en verhalen kenden visueel voorstelbaar.

Tegelijkertijd is zij een document van veranderende beeldvorming. Wat ooit als bruikbare aanschouwelijke voorstelling van de Bijbelse oudheid voor de klas hing, kan tegenwoordig ook worden bestudeerd als een negentiende- en vroegtwintigste-eeuwse interpretatie van die oudheid.

Juist de lange uitgavegeschiedenis maakt de plaat bijzonder interessant. Een ontwerp uit de tijd van Van Lummel bleef na zijn overlijden bestaan, werd opnieuw uitgegeven en door latere grafische bedrijven geproduceerd. Daarmee vertegenwoordigt Hoogepriester en Ark des verbonds niet alleen Bijbels onderwijs, maar ook de lange levensduur die succesvolle schoolplaten konden hebben.

 

Wil u de schoolplaat van H.J. van Lummel "Hoogepriester en Ark des Verbonds" aanschaffen? Klik dan op de link.

 

Bronnen

• H.J. van Lummel – Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis – oorspronkelijke reeks vanaf 1864.
• H.J. van Lummel – Handleiding behoorende bij de Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde geschiedenis – derde vermeerderde uitgave, 1905.
• Leidraad bij de Bijbelsche platen van H.J. van Lummel. Beknopte Bijbelsche Archeologie – 1927.
• Onderwijsgeschiedenis – biografische en onderwijshistorische gegevens over H.J. van Lummel.
• Bijbel – Exodus 25 en Leviticus 16, voor de beschrijving en religieuze functie van de Ark des Verbonds en het hogepriesterschap.

 

#HoogepriesterEnArkDesVerbonds #HendrikJanVanLummel #VanLummel #ArkDesVerbonds #Hogepriester #BijbelschePlaten #KeminkEnZoon #Teulings #BijbelseSchoolplaat #Bijbelonderwijs