Maarten de Jongh’s Natuurplaten nr. 4 – Paddestoelen

Paddenstoelen op de bosbodem

Een groot gedeelte van de plaat speelt zich af in een bosachtige omgeving. Tussen bladeren, mos, takken en boomstammen verschijnen paddenstoelen in uiteenlopende vormen en kleuren.

Sommige hebben de bekende bouw van een steel met hoed, terwijl andere heel anders gevormd zijn. Er zijn kleine en grote vruchtlichamen, paddenstoelen die afzonderlijk groeien en exemplaren die in groepen voorkomen.

De verschillende voorstellingen maken onmiddellijk duidelijk dat 'de paddenstoel' niet één vaste vorm heeft.

Dat was voor het natuuronderwijs een belangrijk uitgangspunt. Kinderen konden leren kijken naar verschillen in vorm, kleur, groeiplaats en verschijningswijze, zonder dat alle afgebeelde organismen noodzakelijkerwijs in één kunstmatig overzicht naast elkaar hoefden te worden gezet.

 

De vliegenzwam als herkenbaar beeld

Een van de meest in het oog springende paddenstoelen op de plaat is de vliegenzwam, herkenbaar aan de rode hoed met lichte stippen.

De vliegenzwam is waarschijnlijk een van de bekendste paddenstoelen uit de Nederlandse beeldcultuur. Hij komt niet alleen voor in natuurboeken, maar ook in sprookjesillustraties, kinderboeken en decoratieve voorstellingen.

Op een natuurkundige schoolplaat krijgt hij echter een andere functie. Hier maakt hij deel uit van een bredere kennismaking met de verscheidenheid aan paddenstoelen.

De opvallende soort trekt de aandacht, waarna de leerling wordt uitgenodigd ook naar minder spectaculaire vormen te kijken.

 

Niet alleen hoed en steel

Van Noortwijk-de Boer laat nadrukkelijk zien dat paddenstoelen veel meer vormen kunnen aannemen dan alleen het klassieke model van een hoed op een steel.

Op boomstammen en dood hout zijn bijvoorbeeld andere groeivormen weergegeven. Elders verschijnen groepen kleine vruchtlichamen en sterk afwijkende vormen.

Hierdoor leent de plaat zich goed voor vergelijking. De leerling kon kijken naar de vorm van de hoed, de lengte en dikte van de steel, de manier waarop exemplaren gegroepeerd zijn en de ondergrond waarop ze voorkomen.

De plaat stimuleert daarmee vooral nauwkeurig waarnemen.

 

Wat onder de grond verborgen blijft

Een bijzonder didactisch onderdeel van de plaat is de voorstelling van wat zich onder het bodemoppervlak bevindt.

Bij een paddenstoel zien we normaal vooral het bovengrondse vruchtlichaam. Het eigenlijke schimmelorganisme kan zich echter als een netwerk van schimmeldraden door de bodem of ander organisch materiaal uitstrekken.

Door een doorsnede te gebruiken kan de illustrator tegelijkertijd tonen wat boven én onder de grond gebeurt.

Dat is precies het soort voorstelling waarvoor een schoolplaat bijzonder geschikt was. In de natuur kan een leerling slechts een gedeelte van het proces rechtstreeks waarnemen. De illustrator kan de bodem als het ware opensnijden en zo een verborgen wereld toegankelijk maken.

 

Groei op hout en bomen

Op verschillende plaatsen zijn paddenstoelen of andere schimmelvormen afgebeeld in relatie tot boomstammen, takken en hout.

Hiermee wordt zichtbaar dat schimmels niet uitsluitend op de bosbodem verschijnen. Hout vormt eveneens een belangrijke groeiplaats.

De combinatie van levende bomen, dood hout, gevallen bladeren en paddenstoelen geeft de plaat bovendien een duidelijke samenhang. De paddenstoelen zijn niet als losse museumobjecten tegen een lege achtergrond geplaatst, maar bevinden zich in de omgeving waarin ze kunnen worden waargenomen.

Daardoor ontstaat een veel levendiger beeld van het bos.

 

Verspreiding door sporen

De plaat bevat ook voorstellingen die betrekking hebben op de vorming en verspreiding van sporen.

Paddenstoelen planten zich niet voort met zaden zoals bloemplanten. Sporen spelen bij schimmels een centrale rol in hun voortplanting en verspreiding.

Voor een leerling is dat verschil niet vanzelfsprekend zichtbaar wanneer alleen een paddenstoel in het bos wordt bekeken. Door verschillende details en ontwikkelingsbeelden op één wandplaat samen te brengen, kon de onderwijzer het onderwerp stap voor stap behandelen.

Daarmee gaat Paddestoelen verder dan uitsluitend soortherkenning.

 

Inge van Noortwijk-de Boer als illustrator

Onderaan de plaat staat Inge van Noortwijk-de Boer als tekenaar vermeld.

Haar illustraties combineren een herkenbare, natuurgetrouwe weergave met de vereenvoudiging die noodzakelijk is voor een klassikale schoolplaat. Vorm en kleur van de paddenstoelen zijn duidelijk zichtbaar, terwijl de omgeving voldoende wordt uitgewerkt om hun groeiplaats begrijpelijk te maken.

Interessant is vooral de manier waarop zij verschillende soorten beelden binnen één plaat combineert.

We zien landschappelijke scènes, afzonderlijke paddenstoelen, groepen vruchtlichamen en doorsneden. Daarmee wisselt de schaal voortdurend: van een stukje bos naar een individuele paddenstoel en vervolgens naar een biologisch detail dat normaal niet rechtstreeks zichtbaar is.

Deze combinatie is kenmerkend voor goede educatieve illustratie. De tekenaar registreert niet alleen wat het oog ziet, maar maakt ook kennis zichtbaar.

 

Een schoolplaat om mee naar buiten te nemen – in gedachten

Voor het natuuronderwijs moet Paddestoelen een aantrekkelijke plaat zijn geweest. Veel van wat erop staat konden kinderen vervolgens zelf in bos, park of tuin proberen terug te vinden.

De plaat kon daardoor zowel vóór als na een natuurwandeling worden gebruikt. Eerst om te laten zien waarop leerlingen moesten letten en later om waarnemingen uit de natuur met de afbeeldingen in de klas te vergelijken.

Welke vormen hebben we gezien? Groeiden ze op de grond of op hout? Stonden ze afzonderlijk of in groepen?

Zo werd de wandplaat een verbinding tussen klassikaal onderwijs en zelf waarnemen in de natuur.

 

Een rijk beeld van een verborgen wereld

Paddenstoelen zijn slechts tijdelijk zichtbaar. Hun vruchtlichamen kunnen verschijnen en weer verdwijnen, terwijl een belangrijk gedeelte van het organisme aan het oog onttrokken blijft.

Juist daarom leent dit onderwerp zich bijzonder goed voor een geïllustreerde schoolplaat.

Inge van Noortwijk-de Boer kon binnen één beeld samenbrengen wat in werkelijkheid niet allemaal tegelijkertijd en op dezelfde plaats zichtbaar is. Bovengrondse paddenstoelen, ondergrondse structuren, verschillende groeivormen en verschillende leefplaatsen vormen gezamenlijk een visuele les.

 

Een Nederlandse natuurplaat als onderwijserfgoed

Tegenwoordig kan Nr. 4 – Paddestoelen op verschillende manieren worden bekeken.

Het is allereerst een aantrekkelijke natuurillustratie, rijk aan vormen en details. Daarnaast is het een document van de manier waarop natuurkennis aan Nederlandse schoolkinderen werd overgebracht.

De plaat laat bovendien goed zien hoe Maarten de Jongh’s Natuurplaten afwijken van veel oudere natuurhistorische wandplaten. Niet alleen het herkennen en benoemen staat centraal. De omgeving, groeiwijze en biologische samenhang krijgen eveneens een plaats in het beeld.

Daarmee vertelt Paddestoelen niet alleen iets over schimmels en hun vruchtlichamen, maar ook over de ontwikkeling van het Nederlandse natuuronderwijs.

De door Inge van Noortwijk-de Boer getekende en door De Ruiter BV te Gorinchem uitgegeven schoolplaat vormt zo een waardevol onderdeel van de serie Maarten de Jongh’s Natuurplaten: een kleurrijk venster op een wereld die voor een belangrijk deel verborgen onder onze voeten en in het hout van het bos aanwezig is.