Schoolplaat Het Naardermeer

Een vogelparadijs tussen riet en water

Een smalle watergang slingert zich tussen hoge rietkragen door. Waterlelies en gele plompen drijven op het stille water, terwijl overal vogels tussen het riet nestelen en voedsel zoeken. Op de voorgrond zwemmen kikkers tussen de bladeren en scheert een libel over het water.

De schoolplaat Het Naardermeer behoort tot de bekendste natuurplaten van M.A. Koekkoek. Hij maakte de afbeelding voor de serie Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land, samengesteld door L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink. Binnen deze reeks was Het Naardermeer plaat nummer 1. De Nederlandse serie bestond uit twaalf hoofdplaten.

Koekkoek bracht hier niet zomaar een Nederlands moeraslandschap in beeld. Hij koos een van de beroemdste natuurgebieden van Nederland: het Naardermeer.

Vogels tussen het riet

De vogels vormen de belangrijkste bewoners van Koekkoeks Naardermeer.

Links bovenin staat tussen het hoge riet een purperreiger. Zijn roodbruine hals en lange snavel steken opvallend af tegen het groen. De vogel is karakteristiek voor uitgestrekte moerasgebieden met veel riet.

Rechts staat een lepelaar bij zijn nest. De witte vogel met zijn lange, lepelvormige snavel was een van de bijzondere broedvogels waarvoor het Naardermeer bekend werd.

Links op de voorgrond zien we zwarte sterns. Eén vogel komt met gespreide vleugels aanvliegen boven een drijvend nest met eieren. De oorspronkelijke toelichting vermeldt dat hier een kleine broedkolonie van zwarte sterns is voorgesteld.

Rechts zwemt een zwarte meerkoet met zijn opvallende witte voorhoofdsplaat. Vlak voor de volwassen vogel bevindt zich een jong. Ook deze combinatie van ouder en jong werd bewust gekozen om leerlingen iets te laten zien van voortplanting en broedzorg.

Zo maakte Koekkoek van één landschap tegelijkertijd een les over verschillende manieren waarop moerasvogels leven en broeden.

Leven op en onder het wateroppervlak

Wie langer naar de plaat kijkt, ontdekt steeds meer.

Op de voorgrond zitten groene kikkers tussen de bladeren van de waterplanten. Eén kikker rust op een blad, terwijl een tweede dier met zijn kop boven het water uitkomt.

Daarboven vliegt een libel. In een latere ecologische beschouwing over deze schoolplaat wordt zelfs gewezen op het kleine voedselweb dat Koekkoek hier heeft weergegeven: de purperreiger loert op een kikker, terwijl de kikker op zijn beurt naar de libel kijkt.

Juist zulke details maakten de schoolplaat geschikt voor klassikaal natuuronderwijs. De onderwijzer kon steeds opnieuw een ander dier aanwijzen en van daaruit vertellen over voedsel, voortplanting, leefomgeving en onderlinge afhankelijkheid.

Waterlelies, plompen en riet

Ook de planten zijn zorgvuldig gekozen.

Het wateroppervlak wordt bedekt door de grote ronde bladeren van waterlelies en gele plompen. Vooraan bloeit een witte waterlelie, terwijl verschillende gele bloemen boven het water uitsteken.

Langs de oevers domineert het riet, dat bijna als een groene muur om het open water staat. Daartussen zijn andere moerasplanten weergegeven, waaronder gele lis en pijlkruid.

De planten zijn daarmee veel meer dan decor. Ze vormen de leefomgeving waarin de afgebeelde dieren kunnen schuilen, broeden en voedsel zoeken.

Een landschap dat nooit werkelijk stil is

Koekkoek was bijzonder bedreven in het samenbrengen van vele soorten in één overtuigend landschap. De dieren staan niet los naast elkaar afgebeeld, zoals in een biologisch overzicht, maar lijken daadwerkelijk onderdeel te zijn van dezelfde wereld.

De zwarte stern vliegt naar zijn nest. De meerkoet zwemt tussen de waterplanten. De purperreiger staat onbeweeglijk tussen het riet. Een kikker wacht op een voorbijvliegend insect.

Daardoor lijkt het op het eerste gezicht een vredig, bijna stil landschap. Maar wie goed kijkt, ontdekt overal beweging.

Dat was precies de kracht van dergelijke schoolplaten: leerlingen moesten leren kijken.

M.A. Koekkoek – kunstenaar en natuurillustrator

De maker van de plaat was Marinus Adrianus Koekkoek (1873–1944), afkomstig uit de bekende Nederlandse schildersfamilie Koekkoek. Hij specialiseerde zich vooral in dieren en vogels en werd een van de bekendste Nederlandse illustratoren van natuurkundige schoolplaten.

Voor de serie Dieren in hun omgeving maakte hij niet simpelweg losse dierstudies. Hij bouwde complete leefgemeenschappen op waarin landschap, planten en dieren één geheel vormen.

Dat verklaart waarom zijn platen ook tegenwoordig nog aantrekkelijk zijn. Ze functioneren als onderwijsillustratie, maar hebben tegelijkertijd de uitstraling van zelfstandige natuurschilderijen.

Van Het Naardermeer is bovendien het oorspronkelijke schilderij bewaard gebleven. Het Comenius Museum presenteerde dit originele werk in een tentoonstelling over historische onderwijsplaten, in samenwerking met het Nationaal Onderwijsmuseum.

Natuuronderwijs én natuurbescherming

Het Naardermeer kreeg achteraf een bijzondere historische betekenis.

De plaat laat zien hoe men kinderen kennis liet maken met een kwetsbaar Nederlands landschap en zijn bewoners. Tegelijkertijd werd duidelijk gemaakt dat zo'n gebied niet vanzelfsprekend behouden bleef.

Daarmee vertegenwoordigt deze schoolplaat een belangrijke ontwikkeling in het Nederlandse natuuronderwijs: kinderen moesten dieren niet alleen herkennen en benoemen, maar ook begrijpen dat planten, dieren en landschap bij elkaar horen.

Het klaslokaal werd zo een eerste kennismaking met wat we tegenwoordig een ecosysteem zouden noemen.

Uitgave

Titel: Het Naardermeer
Serie: Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land
Nummer in de serie: 1
Samenstellers: L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink
Illustrator: Marinus Adrianus (M.A.) Koekkoek
Uitgever: J.B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V.
Plaats van uitgave: Groningen – Den Haag
Serieomvang: 12 Nederlandse hoofdplaten
Datering: eerste helft twintigste eeuw; deze specifieke druk nader te dateren

Op het afgebeelde exemplaar zijn linksonder de namen van L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink en de serietitel Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land gedrukt. Rechtsonder staat de uitgeversvermelding van J.B. Wolters. Een museaal geregistreerd exemplaar bevestigt dezelfde toeschrijving en vermeldt bovendien dat op de achterzijde “Nr. 01 Het Naardermeer” staat.

Het Naardermeer is daarmee veel meer dan een fraaie oude schoolplaat. Het is een zorgvuldig opgebouwd beeld van een Nederlands moeraslandschap waarin vogels, kikkers, insecten en waterplanten samen één leefgemeenschap vormen. Tegelijkertijd herinnert de plaat aan een periode waarin natuurbescherming langzaam een plaats kreeg in het onderwijs. Voor generaties leerlingen was dit kleurrijke venster tussen de rietkragen misschien wel hun eerste kennismaking met het Naardermeer – en met het idee dat bijzondere natuur behouden moest worden.

Bijplaat: In het Bos

Een kijkje onder de bosgrond

Wie door een bos wandelt, ziet bomen, bladeren, vogels en misschien een eekhoorn. Maar het grootste deel van het bosleven blijft verborgen. Onder de grond, in boomstammen en zelfs in bladeren speelt zich een wereld af die voor het blote oog grotendeels onzichtbaar is. De schoolplaat "Bijplaat: In het Bos" werd ontworpen om leerlingen kennis te laten maken met deze verborgen natuur.

De plaat behoort tot de bekende serie "Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land" en toont een verzameling natuurkundige details die aansluiten bij de hoofdplaat In het Bos. Waar de hoofdplaat het bos als leefomgeving laat zien, zoomt deze bijplaat in op bijzondere dieren, hun bouw en hun levenswijze.

Het bos als verborgen leefwereld

De makers kozen niet voor grote en opvallende dieren, maar juist voor organismen die vaak over het hoofd worden gezien. Hierdoor laat de plaat zien dat een bos uit veel meer bestaat dan alleen bomen en vogels.

Centraal op de afbeelding staat een indrukwekkende doorsnede van een mierennest van de rode bosmier. De gangen en kamers tonen hoe een mierenkolonie onder de grond georganiseerd is. Eieren, larven, poppen en volwassen mieren hebben ieder hun eigen plaats binnen het nest. Voor veel leerlingen was dit de eerste keer dat zij konden zien hoe een mierenstaat er van binnen uitziet.

Daarnaast wordt aandacht besteed aan de levenscyclus van de mier. Vergrote afbeeldingen tonen een gevleugeld wijfje, een pop en andere ontwikkelingsstadia. Door deze vergrotingen konden leerlingen details bestuderen die in de natuur nauwelijks zichtbaar zijn.

Aanpassingen aan het leven in het bos

Een belangrijk doel van de plaat was het verklaren van de bijzondere aanpassingen van dieren aan hun leefomgeving.

Zo worden de voor- en achterpoten van een eekhoorn afgebeeld. De scherpe nagels maken het dier tot een uitstekende klimmer. Ook de poot van een zwarte specht is weergegeven. De stand van de tenen laat zien hoe deze vogel zich stevig aan boomstammen kan vastgrijpen.

Bijzonder is ook de afbeelding van de schedel van een groene specht. Hierop is zichtbaar hoe de lange tong diep in de schedel is opgeborgen. Dankzij deze constructie kan de specht insecten en larven uit boomschors en hout halen.

Door dergelijke voorbeelden leerden leerlingen dat de vorm van een dier vaak direct samenhangt met zijn manier van leven.

De eik en haar bewoners

Op de plaat zijn ook eikengallen afgebeeld. Deze merkwaardige bolvormige vergroeiingen ontstaan wanneer een galwesp haar eitjes in het blad van een eik legt. De plant reageert hierop door een beschermende groeivorm te maken waarin de larve zich kan ontwikkelen.

De doorsnede van een gal laat zien hoe de larve veilig in het centrum verblijft. Voor biologielessen vormde dit een prachtig voorbeeld van de complexe relaties tussen planten en insecten.

De regenworm onder de loep

Een andere blikvanger is de afbeelding van een regenworm in zijn gangensysteem. Regenwormen spelen een belangrijke rol bij het losmaken en beluchten van de bodem. De plaat toont hoe bladeren in de gangen worden getrokken en hoe het dier zich ondergronds voortbeweegt.

Daarnaast is een sterk vergrote doorsnede van de regenworm afgebeeld. Hierop zijn huid, spieren, bloedvaten, zenuwstelsel en darmkanaal zichtbaar gemaakt. Voor leerlingen bood dit een zeldzaam inkijkje in de bouw van een dier dat zij dagelijks konden tegenkomen.

Onderwijs met verwondering

Zoals veel schoolplaten uit de eerste helft van de twintigste eeuw combineert deze afbeelding wetenschappelijke nauwkeurigheid met artistieke kwaliteit. De tekeningen zijn zorgvuldig uitgevoerd in zachte kleuren en tonen een grote aandacht voor detail. De plaat moest niet alleen informeren, maar ook verwondering oproepen.

Generaties leerlingen leerden aan de hand van dergelijke afbeeldingen kijken naar de natuur om hen heen. Wat tijdens een boswandeling verborgen bleef, werd in het klaslokaal zichtbaar gemaakt.

Uitgave

Titel: Bijplaat: In het Bos
Serie: Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land
Samenstellers: L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink
Waarschijnlijke illustrator: A. Mellink
Uitgever: J.B. Wolters' Uitgeversmaatschappij N.V.
Plaatsaanduiding: Groningen – Djakarta
Datering van deze uitvoering: circa 1950–1962

Deze bijplaat vormt een fraai voorbeeld van het natuuronderwijs van vroeger, waarin leerlingen niet alleen leerden wat er in het bos leefde, maar vooral ook hoe dat leven was georganiseerd en aangepast aan zijn omgeving.