De Tabernakel van buiten – heiligdom, altaar en wasvat in beeld

De tabernakel als verplaatsbaar heiligdom

Volgens het boek Exodus kreeg Mozes aanwijzingen voor de bouw van een heiligdom tijdens de tocht van de Israëlieten door de woestijn. Deze tabernakel, ook wel tent der samenkomst genoemd, was verplaatsbaar en vormde het religieuze middelpunt van het kamp.

Op de schoolplaat is het heiligdom bovenaan weergegeven als een rechthoekige constructie. De lange zijde bestaat uit een regelmatig patroon van verticale panelen met horizontale verbindingsdelen. Aan de rechterzijde zijn rijk versierde banen zichtbaar.

Over de constructie liggen verschillende lagen tentbedekking. Links zijn deze gedeeltelijk teruggeslagen, waardoor de opbouw van de tabernakel beter zichtbaar wordt. De donkere, rode en decoratief bewerkte lagen zijn duidelijk van elkaar onderscheiden.

De afbeelding probeert daarmee niet alleen de buitenvorm te laten zien, maar ook inzicht te geven in de wijze waarop het heiligdom volgens de toenmalige interpretatie uit verschillende constructieve en textiele lagen was opgebouwd.

 

Mensfiguren maken de omvang van het heiligdom zichtbaar

Voor de tabernakel staan twee kleine menselijke figuren. Zij spelen geen hoofdrol in een Bijbels verhaal, maar hebben binnen de compositie een belangrijke visuele functie.

Door mensen naast het bouwwerk te plaatsen krijgt de leerling een indruk van de veronderstelde schaal. Zonder deze figuren zou moeilijk te beoordelen zijn hoe groot de afgebeelde constructie gedacht moest worden.

Dit gebruik van kleine figuren als maatstaf versterkt het karakter van de schoolplaat als reconstructie. Het gaat niet om een dramatisch Bijbels tafereel, maar om het begrijpelijk maken van een gebouw dat de leerling zelf nooit kon waarnemen.

 

Het brandofferaltaar als afzonderlijk lesonderwerp

De onderste helft van de plaat wordt voor een groot deel ingenomen door een vierkant brandofferaltaar. Het is veel groter afgebeeld dan op basis van de ruimtelijke verhouding tot de tabernakel mogelijk zou zijn. Daardoor kon het als zelfstandig onderdeel worden bestudeerd.

Het altaar heeft op de hoeken uitstekende hoornen. Lange draagstokken lopen door of langs de zijkanten. Binnenin is een roosterachtige constructie zichtbaar en bovenop liggen stukken die als brandmateriaal of inhoud van het altaar zijn weergegeven.

Volgens Exodus 27 moest het brandofferaltaar van acaciahout worden vervaardigd en met koper worden overtrokken. Ook worden hoornen op de vier hoeken, een koperen rooster en draagstokken beschreven.

De draagbaarheid was essentieel. Net als de tabernakel zelf moest ook het bijbehorende heilige gerei tijdens de reis van het volk Israël kunnen worden verplaatst.

 

Schoppen, schalen en ander altaargerei

Rond het brandofferaltaar ligt een opvallende verzameling kleinere voorwerpen. Boven het altaar zijn gekruiste lange stangen en gereedschappen weergegeven. Links liggen verschillende schalen en andere werktuigen.

Deze details sluiten aan bij de Bijbelse voorschriften voor het altaargerei. Exodus noemt onder meer potten, scheppen, sprengbekkens, vorken en vuurpannen die bij het altaar behoorden.

Voor het aanschouwingsonderwijs waren dergelijke losse voorwerpen belangrijk. Alleen het woord ‘altaargerei’ zegt een leerling weinig; door de gebruiksvoorwerpen zichtbaar naast het altaar te plaatsen kon de onderwijzer uitleggen dat de eredienst niet alleen uit gebouwen en grote objecten bestond, maar ook uit praktisch gereedschap.

De illustrator heeft deze voorwerpen daarom niet natuurgetrouw rondom een werkend altaar geplaatst. Ze zijn als het ware voor de leerling uitgestald.

 

Het koperen wasvat en de reiniging van de priesters

Rechtsonder staat een groot wasvat op een ronde voet. Het reservoir is met water gevuld en rondom zijn meerdere tappunten weergegeven. Naast het vat staat een kleinere kan.

In Exodus 30 wordt een koperen wasvat beschreven dat tussen de tent der samenkomst en het altaar moest worden geplaatst. Aäron en zijn zonen moesten er hun handen en voeten wassen wanneer zij de tent binnengingen of bij het altaar dienst verrichtten.

Op de schoolplaat is het wasvat los van zijn ruimtelijke omgeving weergegeven en sterk uitvergroot. Daardoor krijgt het dezelfde didactische behandeling als het brandofferaltaar: het voorwerp kan afzonderlijk worden bekeken en besproken.

De afbeelding verbindt zo een zichtbaar object met een rituele handeling. Voor leerlingen maakte dit duidelijk dat reiniging onderdeel was van de priesterlijke dienst rondom de tabernakel.

 

Een samengestelde voorstelling in plaats van één Bijbels tafereel

De beeldopbouw van De Tabernakel van buiten verschilt wezenlijk van een verhalende Bijbelse illustratie. Er wordt geen specifieke gebeurtenis uitgebeeld en er is geen centrale hoofdpersoon.

In plaats daarvan bestaat de plaat uit verschillende didactische beeldlagen. Bovenaan wordt het bouwwerk als geheel gepresenteerd. Onderaan volgen belangrijke voorwerpen in een veel grotere schaal. Klein altaargerei wordt vervolgens nog eens afzonderlijk rondom het brandofferaltaar gerangschikt.

De schaalverhoudingen zijn dus ondergeschikt aan de les. Het doel was niet een fotografisch geloofwaardige ruimte te suggereren, maar zoveel mogelijk relevante informatie overzichtelijk zichtbaar te maken.

Juist daardoor lijkt de schoolplaat in sommige opzichten op een geïllustreerde encyclopedische plaat: samenhangende onderwerpen worden op één blad verzameld en visueel geordend.

 

Serie A bracht de eeredienst van Israël stap voor stap in beeld

Binnen de derde druk vormt deze plaat onderdeel van Serie A – De eeredienst van Israël. De volgorde van de platen laat zien dat het onderwerp systematisch werd opgebouwd.

Na Het bloed aan de deuren. Het eerste paaschmaal volgde De Tabernakel in het Leger. Daarna kwam als derde plaat De Tabernakel van buiten. Nummer IV, De Tabernakel van binnen, bracht de leerling vervolgens het heiligdom binnen. Daarna volgden Hoogepriester en Ark des verbonds en Priesters en reukaltaar.

 

Zo hoefde één schoolplaat niet de volledige oudtestamentische eredienst uit te leggen. Verschillende platen konden na elkaar worden gebruikt: van de plaats van de tabernakel binnen het kamp naar het exterieur, vervolgens het interieur en tenslotte de personen en rituele voorwerpen.

 

H.J. van Lummel en een reeks die hem lang overleefde

De Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis zijn verbonden met Hendrik Jan van Lummel (1815–1877). De eerste druk verscheen in 1864. Een tweede druk volgde in 1884 en een derde in 1905. Van Lummel maakte alleen de eerste druk zelf mee; hij overleed in 1877.

Dat gegeven is voor de toeschrijving van deze specifieke voorstelling belangrijk. De derde druk verschilt volgens de beschikbare serieregistratie aanzienlijk van de eerste twee drukken. De tekenaar van de meeste afbeeldingen van deze derde druk is niet met zekerheid bekend. Daarom is het historisch nauwkeuriger om De Tabernakel van buiten te omschrijven als een plaat uit de Van Lummel-reeks dan de afgebeelde compositie zonder voorbehoud persoonlijk aan Van Lummel toe te schrijven.

De derde druk bleef bovendien in omloop en werd opnieuw uitgegeven met verschillende lithografen en drukkers. Genoemd worden Versluys & Scherjon in Utrecht, Tresling & Co. in Amsterdam en Teulings' Grafische Kunstinrichting in Amsterdam. Bij die heruitgaven konden nummering en zelfs onderdelen van afbeeldingen veranderen.

 

Van Bijbeltekst naar een zichtbaar bouwkundig model

Voor leerlingen vormden de uitvoerige beschrijvingen in Exodus een lastig voorstellingsprobleem. Materialen, afmetingen, kleden, altaren en rituele voorwerpen worden in tekst beschreven, maar daarmee ontstaat nog niet vanzelf een helder beeld van het geheel.

De Tabernakel van buiten probeert precies dat probleem op te lossen. De plaat vertaalt tekst naar vorm. De leerling ziet een gebouw, herkent de verschillende bedekkingen en kan daarna de belangrijkste voorwerpen afzonderlijk bestuderen.

Tegelijkertijd moet de afbeelding niet worden gelezen als een moderne archeologische reconstructie. Van de tabernakel bestaat geen bewaard gebleven bouwwerk waarop alle details konden worden gecontroleerd. De plaat geeft een historische interpretatie van Bijbelse beschrijvingen, gemaakt voor onderwijsdoeleinden.

Daarmee documenteert zij twee geschiedenissen tegelijk: de Bijbelse voorstelling van Israëls heiligdom én de manier waarop Nederlandse scholen die voorstelling aanschouwelijk probeerden te maken.

 

De buitenzijde als toegang tot een verdwenen Bijbelse wereld

Waar De Tabernakel van binnen de blik richt op het Heilige, het Heilige der Heiligen en de Ark des Verbonds, concentreert deze plaat zich op de constructie en de eredienst rondom het heiligdom. Het teruggeslagen tentdoek toont de opbouw, terwijl het altaar, het wasvat en het gerei de dagelijkse rituele praktijk zichtbaar maken.

Voor het huidige Schoolplatenmuseum is juist die combinatie waardevol. De plaat laat zien hoe ingewikkelde tekstuele informatie werd vereenvoudigd, geordend en vergroot om haar geschikt te maken voor een klaslokaal.

De Tabernakel van buiten is daarmee niet alleen een historische Bijbelse voorstelling. Het is ook een voorbeeld van een onderwijspraktijk waarin een groot beeld aan de schoolmuur de brug moest vormen tussen lezen, vertellen, aanwijzen en begrijpen.

 

Wil u de schoolplaat van H.J. van Lummel "De Tabernakel van buiten "aannschaffen? Klik dan op de link.

 

Bronnen

• H.J. van Lummel – Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis – oorspronkelijke reeks, eerste druk 1864.
• Handleiding behoorende bij de Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde geschiedenis – derde vermeerderde uitgave, 1905.
• Leidraad bij de Bijbelsche platen van H.J. van Lummel. Beknopte Bijbelsche Archeologie – 1927.
• Bijbel – Exodus 26–30 en 38–40, beschrijvingen van de tabernakel, het brandofferaltaar, het wasvat en bijbehorend gerei.
• Verzameling in Beeld – serieregistratie Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis, eerste en derde druk.

 

#DeTabernakelVanBuiten #Tabernakel #BijbelschePlaten #VanLummel #BijbelseSchoolplaat #Brandofferaltaar #KoperenWasvat #EeredienstVanIsrael #Bijbelonderwijs #Aanschouwingsonderwijs