Maarten de Jongh’s Natuurplaten nr. 5 – Bomen

Bomen in het landschap

Een groot deel van de plaat bestaat uit landschappelijke voorstellingen. Verschillende boomvormen zijn weergegeven in hun omgeving, waardoor duidelijk wordt dat bomen sterk van elkaar kunnen verschillen in hoogte, kroonvorm, vertakking en algemene verschijningsvorm.

Die totaalbeelden zijn belangrijk. Een boom herkennen gebeurt immers niet uitsluitend aan de hand van een blad. Ook de vorm van de kroon, de stam en de manier waarop takken groeien kunnen kenmerkend zijn.

Van Noortwijk-de Boer laat daarom zowel de boom als geheel als afzonderlijke onderdelen zien.

Dit maakt Bomen tot een echte kijk- en vergelijkplaat. Leerlingen konden van het grote beeld naar het detail gaan en vervolgens weer terug naar de complete boom.

 

Bladeren als herkenningsmiddel

Op verschillende plaatsen zijn bladeren en bebladerde takken afzonderlijk weergegeven.

Bladvormen behoren tot de duidelijkste kenmerken waarmee bomen van elkaar kunnen worden onderscheiden. De plaat toont dat bladeren niet allemaal dezelfde vorm hebben. Er zijn verschillen in omtrek, bladrand, grootte en wijze waarop de bladeren aan een tak staan.

Door deze details groter en geïsoleerd weer te geven, konden leerlingen ze veel gemakkelijker vergelijken dan wanneer alleen complete bomen waren afgebeeld.

De plaat ondersteunt daarmee een belangrijke vaardigheid binnen het traditionele natuuronderwijs: leren waarnemen door verschillen te vergelijken.

 

Vruchten, zaden en voortplanting

Naast bladeren zijn op de plaat ook verschillende vruchten en zaden te zien.

Daarmee wordt de boom niet uitsluitend als een grote houtige plant gepresenteerd. Ook de voortplanting krijgt aandacht. Vruchten en zaden vormen bovendien belangrijke herkenningskenmerken en konden tijdens de les worden gekoppeld aan exemplaren die leerlingen buiten hadden gevonden.

Juist de combinatie van bladeren, vruchten en complete bomen maakte het mogelijk verschillende kenmerken met elkaar in verband te brengen.

Een vrucht of blad dat tijdens een wandeling werd verzameld, kon in de klas worden vergeleken met de afbeeldingen op de wandplaat.

 

Naaldbomen en loofbomen

De schoolplaat beperkt zich niet tot één type boom. Zowel loofbomen als naaldbomen zijn in de verschillende voorstellingen aanwezig.

Hierdoor konden belangrijke verschillen tussen deze groepen zichtbaar worden gemaakt. Waar bij loofbomen bladeren en vruchten een belangrijke rol spelen in de herkenning, zien we bij naaldbomen de karakteristieke naalden en kegels.

De verschillende vormen zijn binnen één plaat samengebracht, waardoor directe vergelijking mogelijk wordt.

Dat is een belangrijk voordeel van een schoolplaat: wat in de natuur verspreid over verschillende plaatsen voorkomt, kan door de illustrator naast elkaar worden gezet en tegelijkertijd worden bekeken.

 

De boom van buiten én van binnen

Bijzonder interessant zijn de afbeeldingen waarin niet alleen naar de buitenkant van de boom wordt gekeken.

Op de plaat zijn ook doorsneden en details van stam en hout opgenomen. Hierdoor wordt zichtbaar dat een boom niet alleen uit stam, takken en bladeren bestaat, maar dat de stam zelf eveneens een structuur bezit.

Een dwarsdoorsnede van een stam maakt de concentrische groeilijnen zichtbaar die we als jaarringen herkennen. Zulke details bieden een directe ingang voor uitleg over de jaarlijkse groei van een boom.

Hier wordt duidelijk hoe educatieve illustratie iets kan tonen wat in het gewone landschap nauwelijks zichtbaar is. Een levende boom kan niet voor iedere natuurles worden doorgezaagd; de schoolplaat kon dat inzicht permanent aan de wand beschikbaar maken.

 

Groei zichtbaar gemaakt

Een boom verandert gedurende zijn leven voortdurend. Dat proces is moeilijk in één moment waar te nemen.

De verschillende afbeeldingen op Bomen maken het mogelijk om groei toch aanschouwelijk te bespreken. De complete bomen tonen het resultaat van jarenlange ontwikkeling, terwijl details van takken, knoppen en houtstructuren aanleiding geven om naar afzonderlijke groeiprocessen te kijken.

Daarmee gaat de plaat verder dan een eenvoudige verzameling boomsoorten.

De boom wordt voorgesteld als een levend en groeiend organisme.

 

Bomen en hun omgeving

Ook op deze plaat speelt de omgeving een belangrijke rol.

Bomen worden niet uitsluitend vrijstaand tegen een neutrale achtergrond getoond. Ze maken deel uit van landschappen en vegetaties. Op verschillende plekken zien we kleinere planten en andere natuurlijke elementen rond de bomen.

Daardoor sluit Bomen aan bij de bredere benadering van Maarten de Jongh’s Natuurplaten: natuur wordt zoveel mogelijk in samenhang weergegeven.

De boom is niet alleen een object om te benoemen, maar een onderdeel van een grotere leefomgeving.

 

Inge van Noortwijk-de Boer als illustrator

De plaat vermeldt Inge van Noortwijk-de Boer als tekenaar.

Bij Bomen is goed te zien hoe zij natuurillustratie en educatieve beeldopbouw combineert. Zij tekent niet simpelweg een reeks fraaie bomen, maar ordent verschillende soorten informatie over het gehele beeldvlak.

Grote landschappelijke voorstellingen worden afgewisseld met kleine, nauwkeuriger uitgewerkte details. Een complete boom kan naast een tak, blad, vrucht of stamdoorsnede worden bekeken.

Daardoor wisselt de schaal voortdurend.

Dat is geen toevallige compositie, maar een belangrijk principe van educatieve illustratie. Sommige kenmerken zijn alleen begrijpelijk wanneer de hele boom wordt bekeken; andere moeten juist sterk worden uitvergroot.

Van Noortwijk-de Boer brengt beide binnen één schoolplaat samen.

Haar tekeningen hebben daarbij een zachte, natuurgetrouwe uitstraling. Kleur wordt gebruikt om verschillen herkenbaar te maken, terwijl de afbeeldingen overzichtelijk genoeg blijven voor klassikaal gebruik.

 

Een hulpmiddel voor waarneming buiten de klas

Bomen moet bij uitstek een plaat zijn geweest die aansloot op natuurwaarneming buiten het schoolgebouw.

Bladeren, vruchten, zaden, takken en stukken schors konden gemakkelijk door leerlingen worden verzameld. Terug in de klas konden deze vondsten worden vergeleken met de afbeeldingen op de schoolplaat.

De plaat functioneerde daarmee als een brug tussen zelf waarnemen en klassikaal leren.

Een leerling hoefde een boom niet uitsluitend uit een boek te kennen. De kenmerken op de plaat konden buiten opnieuw worden gezocht en herkend.

 

Van grote boom tot klein detail

De kracht van deze schoolplaat ligt vooral in de manier waarop één onderwerp vanuit verschillende gezichtspunten wordt bekeken.

Van Noortwijk-de Boer begint als het ware bij het landschap en zoomt vervolgens steeds verder in:

van de complete boom naar de tak,
van de tak naar het blad en de vrucht,
en van de buitenzijde van de stam naar het hout binnenin.

Hierdoor ontstaat een visuele ontdekkingstocht waarbij steeds nieuwe kenmerken zichtbaar worden.

Dat maakt de plaat ook tegenwoordig aantrekkelijk om nauwkeurig te bekijken. Wie alleen naar het geheel kijkt, ziet een verzameling bomen en planten. Wie dichterbij komt, ontdekt steeds meer botanische details.

 

Bomen als Nederlands onderwijserfgoed

Nr. 5 – Bomen is tegenwoordig niet alleen interessant vanwege de botanische afbeeldingen. De plaat documenteert ook een manier van natuuronderwijs waarin kijken, vergelijken en zelf ontdekken centraal stonden.

De schoolplaat bood een onderwijzer een groot gezamenlijk beeld waarop tijdens de les voortdurend kon worden teruggegrepen. Tegelijkertijd konden leerlingen hun eigen waarnemingen uit bos, park of schoolomgeving naast de illustraties leggen.

Daarmee vertegenwoordigt Bomen een belangrijke functie van de Nederlandse schoolplaat: het zichtbaar en bespreekbaar maken van de natuur voor een hele klas tegelijk.

De door Inge van Noortwijk-de Boer getekende en door De Ruiter BV te Gorinchem uitgegeven plaat verenigt landschappelijke natuurillustratie met botanische details en vormt daarmee een karakteristiek onderdeel van Maarten de Jongh’s Natuurplaten.

Een schoolplaat waarop de boom niet alleen wordt afgebeeld als vertrouwd onderdeel van het landschap, maar wordt onderzocht als een levend organisme – van blad en vrucht tot stam, hout en complete kroon.