Romeinse legerplaats aan de Rijnmond (Valkenburg) – Romeins leven aan de limes

Met Valkenburg wordt Valkenburg in Zuid-Holland bedoeld. Daar lag aan de Oude Rijn een Romeins castellum dat wordt geïdentificeerd als Praetorium Agrippinae. Daarmee verbindt de schoolplaat een aantrekkelijk kijkbeeld voor het onderwijs met een van de belangrijkste Romeinse vindplaatsen van Nederland.

 

Valkenburg en Praetorium Agrippinae aan de Romeinse limes

Het Romeinse Valkenburg lag aan de Oude Rijn, die in deze periode deel uitmaakte van de noordelijke grenszone van het Romeinse Rijk. Langs deze grens lagen militaire forten en andere voorzieningen. Tegenwoordig kennen we deze grens als de Neder-Germaanse limes.

Het eerste Romeinse fort in Valkenburg werd volgens archeologisch onderzoek omstreeks 39 of 40 na Christus gebouwd, tijdens de regering van keizer Caligula. In de daaropvolgende eeuwen kende het castellum verschillende bouwfasen. Rond 180 werden onder meer de verdedigingswerken en het hoofdkwartier gedeeltelijk in steen uitgevoerd. Geschiedenis van Zuid-Holland

De Romeinse naam Praetorium Agrippinae wordt in verband gebracht met Agrippina de Oudere, de moeder van Caligula. De plaats komt voor op de Tabula Peutingeriana, een middeleeuwse kopie van een Romeinse wegenkaart.

Voor de schoolplaat is vooral belangrijk dat Valkenburg niet alleen een militair verhaal vertegenwoordigt. Rond een Romeins fort speelde ook een burgerlijk en economisch leven. Precies dat aspect heeft Isings centraal gezet.

 

Romeinse soldaten openen het verhaal aan de linkerkant

De blik wordt links op de voorgrond onmiddellijk naar twee gewapende mannen getrokken. De achterste figuur is door zijn helm, lichaamsbescherming en grote rechthoekige schild duidelijk als Romeins militair herkenbaar.

De man ervoor draagt een groot rond, rood schild met decoratieve motieven. Zijn kleding en uitrusting wijken af van die van de Romeinse soldaat achter hem. De voorstelling maakt daarmee zichtbaar dat niet iedereen in en rond de legerplaats er hetzelfde uitzag of dezelfde uitrusting droeg.

Achter deze twee figuren gaat het gewone leven verder. Mensen lopen over de weg, een paard met ruiter is zichtbaar en verder naar achteren bewegen andere personen door de nederzetting.

Isings gebruikt de militairen dus als ingang tot het tafereel, maar laat hen niet de gehele voorstelling beheersen.

 

Bepakte runderen en verkeer door de Romeinse nederzetting

In het midden van de schoolplaat worden twee runderen voortgeleid. Op hun rug zijn lasten bevestigd. Ze vormen een belangrijk maar gemakkelijk over het hoofd te zien onderdeel van de voorstelling.

Een legerplaats moest voortdurend worden bevoorraad. Voedsel, grondstoffen, gebruiksvoorwerpen en andere goederen moesten worden aangevoerd en weer verder worden vervoerd. Dieren speelden daarbij een belangrijke rol.

Isings laat dit transport niet afzonderlijk zien, maar plaatst het midden tussen de andere activiteiten. Militairen, voetgangers, een ruiter en lastdieren maken allemaal gebruik van dezelfde omgeving.

Daardoor krijgt de voorstelling beweging. Het is geen statisch beeld van een Romeins fort, maar een nederzetting waarin mensen en goederen voortdurend onderweg zijn.

 

Handel en metalen vaatwerk trekken rechts de aandacht

Een van de meest herkenbare onderdelen van de schoolplaat bevindt zich rechts op de voorgrond. Op een houten tafel staat een grote hoeveelheid vaatwerk uitgestald.

Er zijn verschillende kannen, bekers, kommen, schalen en andere voorwerpen te onderscheiden. De geel- en koperachtige tinten zorgen ervoor dat de handelswaar sterk afsteekt tegen het hout van de kraam en de omgeving.

Bij de uitstalling staan meerdere mensen. Een man lijkt contact te hebben met een vrouw, terwijl daarnaast nog een vrouw en een kind zichtbaar zijn. De voorstelling suggereert daarmee handel en ontmoeting.

Voor leerlingen maakte juist zo'n tafereel de Romeinse tijd concreet. Een begrip als handel werd zichtbaar in voorwerpen die konden worden aangewezen en besproken.

 

Een ambachtsman aan het werk in de Romeinse straat

Helemaal rechts heeft Isings nog een andere activiteit opgenomen. Onder de houten overkapping staat een man bij een werkbank.

Zijn houding en de voorwerpen om hem heen maken duidelijk dat hier wordt gewerkt. De zware houten constructie boven hem, de tafel en de gebruiksvoorwerpen versterken het ambachtelijke karakter van deze hoek van de plaat.

Dat detail is inhoudelijk belangrijk. De Romeinse legerplaats wordt hierdoor niet voorgesteld als een omgeving waarin uitsluitend soldaten verbleven. Ook productie, reparatie, handel en andere dagelijkse werkzaamheden krijgen een plaats.

Voor het aanschouwingsonderwijs leverde deze hoek van de plaat bovendien allerlei vragen op. Wat maakt de man? Welke materialen gebruikt hij? Welke voorwerpen staan op de tafel? Voor wie zouden die bestemd kunnen zijn?

Zo kon kijken het beginpunt worden van een gesprek over het dagelijks leven in de Romeinse tijd.

 

Vrouwen en een kind maken het Romeinse leven zichtbaar

Opvallend is de aanwezigheid van vrouwen en een kind bij de handelswaar. Zij zijn geen onbeduidende achtergrondfiguren, maar staan duidelijk in het zicht.

Daardoor krijgt de voorstelling een ander karakter dan een traditionele militaire afbeelding. De Romeinse aanwezigheid in Valkenburg wordt niet uitsluitend verteld aan de hand van soldaten, wapens en versterkingen.

Isings toont een samenleving.

Militairen lopen door dezelfde omgeving als burgers. Mensen handelen, werken, reizen en vervoeren goederen. Door ook vrouwen en een kind op te nemen, wordt de legerplaats onderdeel van een bredere leefwereld.

Voor een schoolplaat over de Romeinen in Nederland is dat een wezenlijke keuze. Kinderen in de klas zagen niet alleen hoe een Romeinse soldaat eruit kon hebben gezien, maar konden zich ook afvragen hoe gewone mensen rond zo'n militaire vestiging leefden.

 

Monumentale en houten gebouwen bepalen het straatbeeld

Ook de gebouwen spelen een grote rol in de compositie.

Links staat een opvallend licht gebouw met zuilen en een rood pannendak. De architectuur contrasteert sterk met de houten constructie rechts, waaronder de ambachtsman werkt.

Tussen beide gebouwen loopt de weg naar de achtergrond. Mensen, dieren en bebouwing worden daar steeds kleiner weergegeven. Isings gebruikt deze zichtlijn om diepte te creëren en de indruk te wekken dat de nederzetting buiten de randen van de schoolplaat verdergaat.

Op de achtergrond zijn meerdere kleinere gebouwen te zien. Zo ontstaat niet het beeld van één geïsoleerd militair bouwwerk, maar van een bewoonde omgeving.

Voor leerlingen bood de architectuur opnieuw mogelijkheden tot vergelijken: steen en hout, grote en kleine gebouwen, open werkruimten en meer monumentale bebouwing.

 

De steen met Latijnse letters als opvallend detail

Bijna midden op de plaat staat een rechtopstaande stenen zuil of steen waarop verschillende letters zichtbaar zijn.

Het object valt op doordat het vlak voor de runderen en naast de uitgestalde handelswaar staat. De letters roepen onmiddellijk een associatie met een Romeinse inscriptie op.

Op de beschikbare afbeelding is de volledige tekst echter niet betrouwbaar te lezen. Zonder aanvullende documentatie kan daarom niet met zekerheid worden vastgesteld welke specifieke steen of inscriptie Isings hiermee heeft willen voorstellen.

Dat is juist bij een historische schoolplaat een belangrijk onderscheid. Wat zichtbaar is, kan nauwkeurig worden beschreven; een preciezere identificatie moet alleen worden gegeven wanneer daarvoor voldoende bewijs bestaat.

 

J.H. Isings en zijn Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis

Johan Herman Isings behoort tot de bekendste Nederlandse illustratoren van historische schoolplaten. Hij maakte tijdens zijn werkzame leven 44 aquarellen voor de reeks Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis. De reeks werd uitgegeven door Wolters en was verbonden met de namen J.W. de Jongh en H. Wagenvoort.

De schoolplaten sloten aan bij een ontwikkeling in het onderwijs waarbij leerlingen geschiedenis niet alleen uit teksten moesten leren. Waarnemen en bespreken kregen een belangrijke plaats. Grote afbeeldingen aan de wand hielpen de onderwijzer om een tijdperk, gebeurtenis of leefwereld aanschouwelijk te maken.

Dat uitgangspunt is bij Romeinse legerplaats aan de Rijnmond bijzonder duidelijk. Isings koos voor een voorstelling waarin veel tegelijk te ontdekken valt.

Het beeld kan van links naar rechts worden gelezen, maar kent geen enkel detail dat alle aandacht opeist. De soldaat, de dieren, de gebouwen, de handelswaar en de menselijke contacten dragen allemaal bij aan het historische verhaal.

 

Een historische reconstructie, geen momentopname

De schoolplaat moet niet worden opgevat als een fotografisch verslag van één werkelijk gedocumenteerde dag in Romeins Valkenburg.

Isings maakte een historische reconstructie voor het onderwijs. Hij bracht verschillende herkenbare elementen van de Romeinse wereld samen in één overzichtelijke voorstelling.

Dat verschil is belangrijk. Archeologisch onderzoek kan aantonen dat in Valkenburg een castellum stond en informatie leveren over bebouwing, militaire aanwezigheid en materiële cultuur. Daaruit volgt niet automatisch dat iedere persoon, ieder gebouw en iedere handeling precies zo en gelijktijdig in Valkenburg heeft bestaan.

De waarde van de plaat ligt juist in de manier waarop historische en archeologische kennis in een begrijpelijk kijkbeeld werd omgezet.

 

Archeologische opgravingen maakten Valkenburg beroemd

Valkenburg kreeg een bijzondere plaats binnen de Nederlandse Romeinse archeologie door de omvangrijke opgravingen van het castellum.

Vanaf 1941 werd hier onder leiding van archeoloog Albert Egges van Giffen onderzoek verricht. Uiteindelijk konden meerdere bouwfasen van de Romeinse legerplaats worden onderscheiden. Het castellum werd tussen 1941 en 1953 voor een groot deel opgegraven. Vici.org

De eerste aanleg wordt rond 39 of 40 na Christus geplaatst. Later werd het fort herhaaldelijk aangepast en herbouwd. Het bleef niet gedurende zijn hele bestaan hetzelfde complex. Geschiedenis van Zuid-Holland

Dat maakt de keuze voor Valkenburg als onderwerp van een schoolplaat extra interessant. De plaat ontstond in een twintigste-eeuwse omgeving waarin archeologisch onderzoek steeds meer concrete kennis opleverde over de Romeinse aanwezigheid in Nederland.

 

Van Romeinse grens naar Neder-Germaanse limes

Valkenburg was onderdeel van een veel groter systeem.

Langs de Rijn bevonden zich meerdere militaire locaties die gezamenlijk deel uitmaakten van de Romeinse grenszone. Forten stonden in verbinding met wegen, waterwegen en andere militaire voorzieningen.

Voor een leerling maakte de schoolplaat één plek uit dat grote grensgebied voorstelbaar. De limes werd geen abstracte lijn op een landkaart, maar een omgeving waarin soldaten liepen, vee werd vervoerd, ambachtslieden werkten en goederen werden verhandeld.

Juist die overgang van een groot historisch begrip naar herkenbare menselijke activiteiten maakt de voorstelling didactisch sterk.

 

Kijken en aanwijzen tijdens de geschiedenisles

De serie Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis paste binnen het aanschouwelijk onderwijs. De platen boden de onderwijzer een groot beeld dat klassikaal kon worden bekeken en besproken. De serie begon vanaf 1911 te verschijnen en bleef langdurig in het fonds van Wolters. DBNL

Bij deze plaat kon een les heel eenvoudig beginnen met de vraag: wat zie je?

Een leerling kon een soldaat aanwijzen en vervolgens zijn helm, pantser en schild bekijken. Een ander kon de runderen ontdekken. Daarna konden de marktkraam, het vaatwerk, de vrouwen, het kind, de ruiter, de gebouwen en de werkende man worden besproken.

Vanuit die concrete waarnemingen kon de onderwijzer overstappen naar grotere onderwerpen zoals het Romeinse leger, de Rijn als grens, handel, vervoer, ambachten en het leven rond een castellum.

De afbeelding gaf leerlingen daarmee niet alleen informatie. Zij leerde hen ook historische details te bekijken en met elkaar in verband te brengen.

 

Een schoolplaat die zowel Romeinse als onderwijsgeschiedenis vertelt

Romeinse legerplaats aan de Rijnmond (Valkenburg) is tegenwoordig interessant om twee verschillende redenen.

Allereerst toont de plaat hoe het leven rond een Romeinse militaire vestiging voor Nederlandse leerlingen aanschouwelijk werd gemaakt. Soldaten zijn nadrukkelijk aanwezig, maar de voorstelling gaat minstens zo sterk over handel, vervoer, ambacht en dagelijks leven.

Tegelijkertijd vertelt de plaat iets over het geschiedenisonderwijs van de twintigste eeuw. Een grote wandplaat kon het vertrekpunt vormen voor een complete les. De leraar vertelde, wees details aan en stelde vragen; de leerlingen bekeken samen dezelfde historische wereld.

Juist daardoor is deze plaat meer dan een voorstelling van Romeins Valkenburg. Zij bewaart ook de herinnering aan een onderwijsvorm waarin geschiedenis letterlijk voor de klas aan de muur werd gehangen.

 

Bronnen

J.H. Isings / J.B. Wolters – Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis – gegevens over de serie en de historische wandplaten.

J.J. Moerman – Romeinse legerplaats aan de Rijnmond (Valkenburg) – toelichting bij Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis, J.B. Wolters.

DBNL, Lexicon van de jeugdliteratuur – J.H. Isings – biografische gegevens en informatie over zijn 44 aquarellen voor Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis.

Jacques Dane – Geschiedenis moet aanschouwelijk worden gemaakt – onderzoek naar geschiedenismethoden en Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis.

Geschiedenis van Zuid-Holland / Erfgoedlijn Limes – Praetorium Agrippinae in Valkenburg – historische en archeologische informatie over het Romeinse castellum.

Archeologisch onderzoek Valkenburg – publicaties en onderzoeksgegevens over Praetorium Agrippinae en de opgravingen onder leiding van A.E. van Giffen.

 

#RomeinseLegerplaats #Valkenburg #PraetoriumAgrippinae #RomeinseLimes #JHIsings #JBWolters #RomeinenInNederland #HistorischeSchoolplaat #VaderlandscheGeschiedenis #Geschiedenisonderwijs