1. Inleiding

In de voorgaande delen van dit onderzoek is vastgesteld dat uitgever P. Noordhoff zijn Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland niet uitsluitend als losse schoolplaten verkocht.

Historische verkoopdocumentatie vermeldt verschillende uitvoeringen, waaronder platen op karton en platen in eikenhouten lijsten, desgewenst voorzien van glas.

Het Schoolplatenmuseum onderzoekt een exemplaar van De Zuidoostrand der Veluwe, plaat XXVI uit 1916, naar een schilderij van Hendrik Jan Wolter.

Dit exemplaar heeft drie opvallende kenmerken: de voorstelling bevindt zich in een donkere houten lijst achter glas, de brede witte papiermarge is niet zichtbaar en op de achterkant is een afzonderlijke strook met de gedrukte titel aangebracht.

Deze kenmerken roepen de vraag op hoe de plaat oorspronkelijk is gemonteerd.

In dit deel wordt onderzocht welke constructies technisch mogelijk zijn en welke het beste aansluiten bij de waargenomen afmetingen.

Papiermaat: de volledige afmeting van het bedrukte vel, inclusief de witte marges.

Beeldmaat: de afmeting van de eigenlijke gedrukte voorstelling, zonder de witte marges.

Zichtmaat: het gedeelte van de voorstelling dat binnen de lijst zichtbaar is.

Buitenmaat: de totale afmeting van het ingelijste object, inclusief het houten lijstprofiel.

Deze maten worden in historische catalogi en moderne verkoopadvertenties niet altijd duidelijk onderscheiden.

Voor het onderzochte exemplaar zijn de volgende gegevens beschikbaar.

De werkelijke papiermaat binnen de lijst is nog onbekend.

Dat laatste is essentieel. Zonder de lijst te openen kan niet rechtstreeks worden vastgesteld hoeveel papier zich achter de houten rand bevindt.

3. De verhouding tussen papier en afbeelding

De gebruikelijke grote Noordhoff-schoolplaat had een formaat van ongeveer 115 × 85 centimeter.

Bij het onderzochte exemplaar meet de zichtbare voorstelling 101,5 × 72 centimeter.

Het verschil bedraagt 13,5 centimeter in de breedte en 13 centimeter in de hoogte.

Wanneer de afbeelding ongeveer centraal op het oorspronkelijke vel stond, betekent dit een gemiddelde buitenmarge van:

• 6,75 centimeter links en rechts.

• 6,5 centimeter boven en onder.

Dit is een theoretische berekening. De oorspronkelijke marges kunnen onderling verschillen en de zichtbare voorstelling kan iets kleiner zijn dan de volledige gedrukte afbeelding.

Toch geeft de berekening een bruikbaar uitgangspunt.

De zichtbare afbeelding past binnen het gebruikelijke papierformaat, zonder dat daarvoor een kleinere druk hoeft te worden verondersteld.

De vraag is dus vooral wat er met de buitenste papierstroken is gebeurd.

4. De maatvoering van de houten lijst

De buitenmaat van het onderzochte exemplaar bedraagt ongeveer 111,5 × 82 centimeter.

De zichtbare afbeelding meet 101,5 × 72 centimeter.

Het verschil is in beide richtingen precies 10 centimeter.

Dat komt overeen met een lijstprofiel van ongeveer 5 centimeter aan iedere zijde.

Deze samenhang is opvallend en bevestigt dat de opgegeven maten onderling goed aansluiten.

Er is echter een belangrijke beperking.

De zichtbare opening aan de voorzijde is niet noodzakelijk gelijk aan de ruimte waarin het papier en het glas aan de achterkant van de lijst rusten.

Een traditionele lijst heeft doorgaans een sponning: een uitsparing aan de achterzijde waarin glas, afbeelding, karton en achterplaat kunnen worden geplaatst.

De sponning is meestal iets groter dan de zichtbare opening.

Daarom kan de werkelijke papiermaat groter zijn dan de zichtmaat.

Hoeveel groter, hangt af van de diepte en breedte van de sponning.

5. Reconstructie A – De witte marges volledig afgesneden

De eerste mogelijkheid is dat de oorspronkelijke grote schoolplaat vóór het inlijsten werd bijgesneden.

Daarbij werden de brede witte marges grotendeels verwijderd.

De overblijvende voorstelling werd op karton gemonteerd en in de eikenhouten lijst geplaatst.

De gedrukte titel, die oorspronkelijk in de witte marge stond, kon afzonderlijk worden uitgesneden en op de achterkant worden aangebracht.

Deze werkwijze zou de volgende kenmerken van het onderzochte exemplaar verklaren:

• De witte papiermarge ontbreekt aan de voorkant.

• De afbeelding lijkt volledig bewaard.

• De zichtbare afbeelding past precies binnen de lijstopening.

• De titel is als afzonderlijke strook op de achterkant aanwezig.

Deze reconstructie is technisch goed mogelijk.

Het is echter niet vastgesteld dat Noordhoff deze methode daadwerkelijk gebruikte.

Ook een latere lijstenmaker had de schoolplaat op deze manier kunnen verwerken.

Beoordeling: technisch mogelijk en verenigbaar met de huidige waarnemingen, maar historisch nog niet bewezen.

6. Reconstructie B – De witte marges gedeeltelijk verwijderd

De tweede mogelijkheid is dat de schoolplaat niet tot aan de gedrukte voorstelling werd afgesneden, maar dat een smalle rand papier behouden bleef.

Een dergelijke rand kan nuttig zijn bij het monteren van de plaat op karton.

Het papier zou dan iets groter zijn dan de zichtbare opening en gedeeltelijk onder de sponning van de lijst vallen.

De brede buitenmarges konden worden verwijderd, terwijl rondom de afbeelding nog een kleine strook papier aanwezig bleef.

Ook in dit scenario kan de titelstrook afzonderlijk op de achterkant zijn aangebracht.

Deze constructie heeft een praktisch voordeel: de voorstelling kan volledig zichtbaar blijven, terwijl de randen van het papier onder de lijst worden beschermd.

Beoordeling: technisch aannemelijk, maar zonder inspectie van de sponning niet te onderscheiden van reconstructie A.

7. Reconstructie C – De oorspronkelijke papiermarges verborgen

De derde mogelijkheid is dat de oorspronkelijke grote schoolplaat vrijwel volledig bewaard is gebleven.

De witte marges zouden dan achter de lijst of achter een aanvullende montageconstructie verborgen moeten liggen.

Deze verklaring lijkt op het eerste gezicht aantrekkelijk, omdat de voorstelling aan de voorkant volledig zichtbaar is.

De afmetingen leveren echter een probleem op.

Het oorspronkelijke papierformaat van ongeveer 115 × 85 centimeter is groter dan de volledige buitenmaat van de huidige lijst, die circa 111,5 × 82 centimeter bedraagt.

Bij een vlak gemonteerde plaat kan een volledig vel van 115 × 85 centimeter daarom niet zonder meer binnen de huidige lijst passen.

Daarvoor zou het papier moeten zijn gevouwen, omgeslagen of op een andere manier buiten de gebruikelijke vlakke montageruimte zijn verwerkt.

Van een dergelijke constructie zijn tot nu toe geen aanwijzingen gevonden.

Dat maakt het volledig behouden van het oorspronkelijke grote vel minder waarschijnlijk dan een vorm van bijsnijden.

Wel blijft mogelijk dat de oorspronkelijke papiermaat van dit specifieke exemplaar afweek van de gebruikelijke 115 × 85 centimeter.

Beoordeling: bij de bekende afmetingen minder goed verenigbaar met een normale vlakke inlijsting, maar nog niet volledig uitgesloten.

Het afzonderlijk bewaren van de titel zou dan een praktische oplossing zijn geweest.

Een dergelijke handeling kan om verschillende redenen zijn uitgevoerd.

De titel maakte identificatie mogelijk wanneer de schoolplaat werd opgeborgen, verplaatst of opnieuw opgehangen.

Ook kon de titel worden gebruikt bij de administratie van een school of de registratie van de plaat in een verzameling.

Als Noordhoff zelf verantwoordelijk was voor het inlijsten, zou een vaste werkwijze denkbaar zijn waarbij de titelstrook op de achterkant werd aangebracht.

Maar ook een particuliere lijstenmaker kan deze oplossing hebben gekozen.

Daarom is vooral de vergelijking met andere exemplaren van belang.

Wanneer meerdere oorspronkelijk ingelijste Noordhoff-schoolplaten een vergelijkbare titelstrook op dezelfde plaats blijken te hebben, zou dat een belangrijke aanwijzing zijn voor een gestandaardiseerde montageprocedure.

Een schoolplaat die tientallen jaren in gebruik is geweest, kan meerdere keren zijn gerepareerd.

De achterplaat kan zijn vervangen terwijl de oorspronkelijke houten lijst behouden bleef.

Ook kunnen bevestigingslatten later zijn aangebracht om de constructie steviger te maken.

Daarom kan de huidige achterkant niet zonder meer worden gebruikt om de hele lijst te dateren.

Een nauwkeurige inspectie van de verbindingen, de sponning, de houtsoort en de bevestigingsmiddelen zou aanvullende informatie kunnen opleveren.