Ter Kruisvaart – kruisvaarders verzamelen zich voor vertrek
Ter Kruisvaart is een historische schoolplaat uit de reeks Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis van J.W. de Jongh en H. Wagenvoort, uitgegeven door J.B. Wolters. De afbeelding werd vervaardigd door J.J.R. de Wetstein Pfister. In de fondscatalogus van Wolters uit 1927 staat Ter Kruisvaart vermeld als nummer 5 van de reeks.
De voorstelling brengt de kijker midden in een druk middeleeuws stadstafereel. Ridders, paarden, geestelijken en burgers hebben zich verzameld bij een grote kerk. Wapens, schilden en vaandels maken duidelijk dat het geen gewone bijeenkomst is: de mannen bereiden zich voor op vertrek ter kruistocht.
De plaat werd in het begin van de twintigste eeuw ontworpen. Bronnen dateren de oorspronkelijke voorstelling niet geheel eensluidend: een antiquarische registratie noemt circa 1905, terwijl onderwijshistorische documentatie 1911 noemt als jaar waarin Wetstein Pfister de voorstelling schilderde. Daarom is een exact jaar zonder nadere primaire bron niet met zekerheid vast te stellen.
Een vertrektafereel uit de tijd van de kruistochten
De titel Ter Kruisvaart betekent letterlijk dat men op weg gaat naar een kruistocht. De kunstenaar koos dan ook niet voor een veldslag in het Heilige Land, maar voor het moment vóór het vertrek.
De kruistochten waren militaire en religieuze expedities die vanaf het einde van de elfde eeuw vanuit christelijk Europa werden ondernomen. Jeruzalem en andere plaatsen in het Heilige Land vormden belangrijke bestemmingen. De deelnemers kwamen uit verschillende delen van Europa en hadden uiteenlopende achtergronden en motieven.
De schoolplaat concentreert zich op de West-Europese vertrekwereld. De kijker ziet een stedelijke omgeving waarin krijgslieden, geestelijken en andere inwoners samenkomen. Daarmee wordt de kruistocht voorgesteld als een gebeurtenis waarbij niet alleen strijders betrokken waren, maar die zichtbaar ingreep in de hele samenleving.
Ridders, paarden en vaandels vullen de voorgrond
De voorgrond wordt beheerst door een dicht opeengepakte groep mensen en paarden. Verschillende gewapende mannen dragen helmen, maliën of andere militaire uitrusting. Zwaarden, speren, schilden en vaandels versterken het krijgshaftige karakter van de voorstelling.
Links staan meerdere paarden. Een deel van de ridders is al te paard, terwijl andere figuren nog te voet tussen de menigte staan. Daardoor ontstaat het gevoel dat het vertrek nog niet daadwerkelijk is begonnen.
Opvallend is de verscheidenheid aan kleding. Naast de bepantserde krijgslieden zijn ook geestelijken en burgers zichtbaar. Mannen, vrouwen en kinderen staan tussen of langs de vertrekkende groep.
Wetstein Pfister heeft daarmee geen statische rij ridders geschilderd. De voorstelling bestaat uit verschillende kleine handelingen en ontmoetingen die samen één druk vertrektafereel vormen.
De kerk en stadspoort bepalen het middeleeuwse stadsbeeld
Een groot kerkgebouw beheerst de linkerzijde en het midden van de voorstelling. De hoge muren, zware bouwmassa en hoge vensters vormen een monumentale achtergrond voor de verzamelde menigte.
Rechts daarvan loopt de straat naar een versterkte stadspoort met torens. Door de geopende poort is nog meer bedrijvigheid zichtbaar. De straat, kerk, poort en omliggende huizen geven de voorstelling het karakter van een middeleeuwse stad.
Op de rechtervoorgrond staat een kleiner vakwerkachtig gebouw. Samen met de andere architectuur zorgt dit voor een afwisseling tussen monumentale stenen bebouwing en kleinschaliger stedelijke bouw.
De combinatie van kerk en stadspoort is inhoudelijk belangrijk. De kerk verwijst naar de religieuze dimensie van de kruistocht, terwijl de poort letterlijk de overgang vormt tussen de vertrouwde stad en de reis die daarbuiten wacht.
Graaf Willem I van Holland tussen de kruisvaarders
In publicaties over Nederlandse deelnemers aan de kruistochten wordt de ridder links op de voorgrond, met zijn hand bij het zwaard, geïdentificeerd als Willem I, graaf van Holland.
Willem I van Holland leefde rond 1167–1222 en behoorde tot de deelnemers uit de Lage Landen die met de kruistochten in verband worden gebracht. Hij nam deel aan de Vijfde Kruistocht, die in 1217 begon.
Deze identificatie geeft de voorstelling een duidelijke verbinding met de vaderlandse geschiedenis. De schoolplaat behandelde immers niet alleen een algemeen middeleeuws verschijnsel, maar plaatste de kruistochten binnen een geschiedenismethode die nadrukkelijk vanuit de Nederlandse geschiedenis was opgebouwd.
Niet alle personen op de voorstelling kunnen afzonderlijk met zekerheid worden geïdentificeerd. De meeste figuren functioneren als vertegenwoordigers van groepen binnen het tafereel: ridders, geestelijken, burgers en andere aanwezigen.
Van religieuze onderneming tot militaire expeditie
Voor middeleeuwse deelnemers had een kruistocht een uitgesproken religieus karakter. Het kruis dat met deze expedities verbonden was, verwees naar het christelijke geloof en naar de religieuze rechtvaardiging die aan de ondernemingen werd gegeven.
Tegelijkertijd waren de kruistochten militaire expedities. Dat dubbele karakter is op Ter Kruisvaart goed zichtbaar. De kerk vormt een prominent onderdeel van de omgeving, maar vrijwel overal in de menigte zijn ook wapens, schilden, paarden en krijgslieden te zien.
De schoolplaat laat daarmee twee werelden in één voorstelling samenkomen: geloof en krijg.
Voor een hedendaagse beschouwing is het belangrijk de kruistochten niet uitsluitend vanuit het Europese christelijke perspectief van de oorspronkelijke schoolplaat te bekijken. Het waren langdurige gewelddadige conflicten waarbij christelijke, islamitische en andere bevolkingsgroepen betrokken waren en die grote gevolgen hadden voor samenlevingen rond de Middellandse Zee en in het Midden-Oosten.
J.J.R. de Wetstein Pfister als illustrator van Ter Kruisvaart
Johannes Jacobus Rudolf de Wetstein Pfister was als illustrator verbonden aan meerdere historische onderwijsplaten. Voor Ter Kruisvaart moest hij een gebeurtenis uit een ver verleden omzetten in één groot, voor een klaslokaal leesbaar tafereel.
Daarbij koos hij voor een sterk verhalende aanpak. Er is niet één handeling die alle aandacht opeist. De kijker kan door de voorstelling dwalen en telkens andere personen en gebeurtenissen ontdekken: een ridder, een paard, een geestelijke, een vaandel, een afscheid of een groep mensen bij de stadspoort.
De architectuur ordent die drukte. De grote kerk links en de poort in de achtergrond vormen vaste punten waartegen de bewegende mensenmassa wordt afgezet.
De vele afzonderlijke details maakten de voorstelling geschikt voor langdurige waarneming. Een leerling kon eerst het geheel bekijken en daarna steeds kleinere onderdelen onderzoeken.
Nummer 5 van Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis
Ter Kruisvaart maakte deel uit van Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis. In de catalogus Nederlandsche Schoolplaten van J.B. Wolters uit 1927 staat de titel als nummer 5 vermeld.
De plaats in de reeks is veelzeggend. De eerste platen behandelen onderwerpen uit de Romeinse tijd en vroege Middeleeuwen. Na Aan het Hof van Karel den Grooten en De Noormannen voor Dorestad volgde Ter Kruisvaart. Daarna kwamen onder meer Floris V en het beleg van het Huis te Voorst aan bod.
Zo maakte de kruistocht deel uit van een chronologisch opgebouwd beeldverhaal over de vaderlandse geschiedenis.
Bij Ter Kruisvaart bestond ook een afzonderlijk toelichtend tekstboekje. Dat boekje wordt bibliografisch geregistreerd onder de namen J.W. de Jongh en H. Wagenvoort, waarbij de tekst voor Ter Kruisvaart aan J.W. de Jongh wordt toegeschreven. De wandplaat en de toelichtende tekst konden daardoor gezamenlijk binnen de geschiedenisles worden gebruikt.
Wat leerlingen op Ter Kruisvaart konden waarnemen
De plaat bood veel aanknopingspunten voor aanschouwelijk geschiedenisonderwijs. Een onderwijzer kon leerlingen laten kijken naar de verschillen tussen ridders, geestelijken en burgers en naar de kleding en uitrusting van de verschillende figuren.
Ook de omgeving bood mogelijkheden voor observatie. De kerk, de stadspoort, de huizen en de drukke straat vormden samen een beeld van hoe men zich een middeleeuwse stad voorstelde.
De vele militaire elementen maakten het mogelijk wapens, schilden, paarden en vaandels aan te wijzen. Tegelijkertijd konden de aanwezigheid van de kerk en geestelijken aanleiding geven om het religieuze karakter van de kruistochten te bespreken.
Juist doordat Wetstein Pfister geen veldslag afbeeldde, kon de plaat ook gebruikt worden om aandacht te besteden aan wat aan een kruistocht voorafging: verzamelen, afscheid nemen, voorbereiden en vertrekken.
De tegenstelling tussen stilstaande gebouwen en bewegende menigte
Een opvallend beeldend kenmerk van Ter Kruisvaart is de tegenstelling tussen de zware architectuur en de beweeglijke mensenmassa.
De kerk en stadspoort staan stevig en verticaal in het beeld. Daartegenover staan tientallen figuren die in verschillende richtingen bewegen, praten, kijken of wachten. Ook de paarden versterken die levendigheid.
Het perspectief van de straat trekt de blik vanuit de voorgrond naar de poort in de verte. Daardoor krijgt de voorstelling diepte en ontstaat tegelijkertijd een natuurlijke richting voor de vertrekkende groep: vanuit de stad naar buiten.
De kleuren helpen om afzonderlijke figuren binnen de menigte herkenbaar te houden. Rood, blauw, geel, groen en aardetinten wisselen elkaar af zonder dat één persoon het volledige beeld domineert.
Zo combineerde Wetstein Pfister een grote hoeveelheid historische details met een compositie die ook vanaf enige afstand als één geheel leesbaar bleef.
Ter Kruisvaart als beeld van vroeg-twintigste-eeuws geschiedenisonderwijs
Voor een hedendaagse museumbezoeker is Ter Kruisvaart om twee redenen interessant. De plaat verbeeldt een middeleeuws historisch onderwerp, maar laat tegelijkertijd zien hoe dat verleden in het begin van de twintigste eeuw voor Nederlandse schoolkinderen aanschouwelijk werd gemaakt.
Daarbij is de voorstelling geen fotografische reconstructie van één aantoonbaar historisch moment. Wetstein Pfister creëerde een verhalend historisch tafereel waarin herkenbare elementen van de middeleeuwse wereld werden samengebracht.
Juist dat onderscheid is voor een museumcollectie belangrijk. De plaat is zowel een afbeelding óver de Middeleeuwen als een bron vóór de geschiedenis van het onderwijs en de historische beeldvorming.
De vervanging van Ter Kruisvaart rond het midden van de twintigste eeuw door J.H. Isings' Kruisvaarders voor Jeruzalem maakt bovendien zichtbaar dat ook binnen één schoolplatenreeks de manier waarop hetzelfde historische onderwerp werd verbeeld kon veranderen.
Van vertrek door de stadspoort tot geschiedenis aan de schoolmuur
Ter Kruisvaart vertelt haar verhaal niet met één held of één dramatisch gevecht, maar met een hele gemeenschap in beweging. Ridders bereiden zich voor, paarden staan tussen de menigte, geestelijken en burgers zijn aanwezig en achter hen markeren kerk en stadspoort de wereld die de kruisvaarders achterlaten.
Daarmee kon de plaat voor leerlingen verschillende aspecten van de Middeleeuwen in één beeld bijeenbrengen: geloof, ridderschap, oorlogvoering, stedelijk leven, kleding en architectuur.
Tegelijkertijd maakt juist deze schoolplaat duidelijk dat historische wandplaten zelf historische bronnen zijn geworden. Ter Kruisvaart laat niet alleen zien hoe men zich een middeleeuws vertrek op kruistocht voorstelde, maar ook hoe Nederlandse leerlingen aan het begin van de twintigste eeuw leerden kijken naar de kruistochten en hun plaats binnen de vaderlandse geschiedenis.
Wil u deze geschiedenis schoolplaat bij u thuis aan de muur hebben hangen? Klik dan op de link voor meer informatie
Bronnen
J.B. Wolters – Nederlandsche Schoolplaten – fondscatalogus, 1927. Vermelding van Ter Kruisvaart als nummer 5 van Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis.
J.W. de Jongh en H. Wagenvoort – Ter Kruisvaart – toelichtend tekstboekje bij Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis, J.B. Wolters.
Onderwijsgeschiedenis – documentatie over de ontwikkeling van het Nederlandse geschiedenisonderwijs en de schoolplaten Ter Kruisvaart en Kruisvaarders voor Jeruzalem.
Jan J.B. Kuipers – Kruisvaarders uit de Lage Landen – historische achtergrond bij deelnemers uit de Lage Landen en identificatie van Willem I van Holland in de voorstelling.
#TerKruisvaart #Kruisvaarders #Kruistochten #WetsteinPfister #WillemIVanHolland #SchoolplatenVoorDeVaderlandscheGeschiedenis #JBWolters #Middeleeuwen #HistorischeSchoolplaat #Geschiedenisonderwijs