De Tabernakel van binnen – het heiligdom van Israël als schoolplaat

Een blik door het Heilige naar het Heilige der Heiligen

De voorstelling is opgebouwd volgens een sterk centraal perspectief. De lange zijwanden leiden het oog naar de achterzijde van de tabernakel. Daar markeren zuilen en een rijk versierd voorhangsel de overgang naar het binnenste gedeelte.

Het voorste vertrek stelt het Heilige voor. Hier bevinden zich drie belangrijke voorwerpen: de kandelaar, de tafel met toonbroden en het reukaltaar. Het achterste vertrek is het Heilige der Heiligen, waar de Ark des Verbonds is geplaatst.

Opmerkelijk is dat een gedeelte van het voorhangsel schuin is weggeslagen of geopend. Daardoor kan de beschouwer als het ware door de afscheiding heen kijken. Dat is geen neutrale architectonische doorsnede, maar een bewuste visuele oplossing: zonder deze opening zou het belangrijkste voorwerp van de binnenste ruimte, de ark, aan het zicht van de leerling zijn onttrokken.

 

De zevenarmige kandelaar aan de linkerzijde

Links staat een hoge zevenarmige kandelaar, doorgaans aangeduid als de menora. De centrale stam wordt geflankeerd door drie armen aan iedere zijde. Bovenaan zijn de afzonderlijke lampen zichtbaar.

In Exodus 25 wordt uitvoerig beschreven hoe de kandelaar voor het heiligdom moest worden vervaardigd. De Bijbel spreekt daarbij over een kandelaar van zuiver goud, met een stam, armen en decoratieve elementen.

Op de schoolplaat staat de menora vrij tegen de linkerwand. Hierdoor is haar karakteristieke vorm gemakkelijk te herkennen. De illustrator heeft niet geprobeerd haar in een druk interieur te laten opgaan: het voorwerp wordt geïsoleerd getoond, zodat het tijdens de les afzonderlijk kon worden aangewezen en besproken.

 

De tafel met toonbroden aan de rechterzijde

Tegenover de kandelaar staat rechts de tafel der toonbroden. Op het meubel zijn verschillende voorwerpen en stapelingen weergegeven. Lange draagstokken lopen langs de tafel.

Ook deze tafel wordt in Exodus 25 beschreven. Zij behoorde tot de vaste inrichting van het Heilige. De toonbroden werden volgens de oudtestamentische voorschriften voor het aangezicht van God gelegd en regelmatig vernieuwd.

De plaatsing tegenover de kandelaar zorgt op de schoolplaat voor een duidelijke ordening. Links licht en kandelaar, rechts tafel en vaatwerk, terwijl de centrale zichtas vrij blijft. Voor het onderwijs bood dit een eenvoudige manier om de verschillende onderdelen van de tabernakel ruimtelijk van elkaar te onderscheiden.

 

Het reukaltaar op de centrale as

Midden in de voorstelling staat een kleiner, hoog altaar. Dit is het reukaltaar, dat vóór de afscheiding naar het Heilige der Heiligen is geplaatst.

Aan weerszijden zijn draagstokken zichtbaar. De bovenzijde heeft uitstekende hoeken of hoornen. Door het altaar precies op de centrale as te plaatsen, krijgt het een belangrijke positie in de compositie: wie naar de Ark des Verbonds kijkt, ziet eerst het reukaltaar.

Het altaar was bestemd voor het branden van reukwerk. De combinatie van plaats, vorm en functie maakte het tot een herkenbaar onderdeel van de eredienst die met de tabernakel verbonden was.

 

Het voorhangsel met cherubs als grens tussen twee ruimten

Een van de meest opvallende onderdelen van de schoolplaat is het rijk gedecoreerde voorhangsel achter in de ruimte. Daarop zijn meerdere gevleugelde figuren weergegeven. Zij verbeelden de cherubs die volgens de beschrijving in Exodus in het voorhangsel moesten worden verwerkt.

Het gordijn heeft een dubbele functie. Binnen de voorstelling is het zowel een zichtbaar onderdeel van de tabernakel als een ruimtelijke grens. Het scheidt het Heilige van het Heilige der Heiligen.

De illustrator heeft die grens echter gedeeltelijk opgeheven. Een hoek van het voorhangsel is als het ware geopend, zodat de leerling kan zien wat erachter ligt. De schoolplaat laat dus tegelijkertijd de afscheiding én de verborgen ruimte zien.

Dat is een typisch didactische ingreep. De afbeelding probeert niet weer te geven wat een gewone bezoeker op één bepaald moment werkelijk zou hebben gezien, maar brengt verschillende belangrijke onderdelen van het heiligdom samen in één begrijpelijk overzicht.

 

De Ark des Verbonds in de binnenste ruimte

Achter het voorhangsel staat de Ark des Verbonds. Zij is kleiner weergegeven doordat zij zich verder naar achteren in de perspectivische ruimte bevindt. Boven de ark zijn de cherubs zichtbaar.

De ark vormde volgens de oudtestamentische beschrijving het centrale heilige voorwerp van de tabernakel. Exodus 25 beschrijft een met goud overtrokken kist met draagstokken en een verzoendeksel waarop twee cherubs waren aangebracht.

Binnen deze schoolplaat vormt de ark ook letterlijk het eindpunt van de blik. De lijnen van vloer en wanden, de positie van het reukaltaar en de opening in het voorhangsel leiden allemaal naar dit voorwerp.

De voorstelling maakt daardoor niet alleen duidelijk waar de ark zich bevond, maar geeft tevens visueel aan dat het Heilige der Heiligen een afzonderlijke en bijzondere plaats binnen de tabernakel innam.

 

Een reconstructie voor het klaslokaal, geen ooggetuigenbeeld

De tabernakel uit het Oude Testament is niet als compleet bouwwerk bewaard gebleven. De illustrator moest daarom tekstuele beschrijvingen omzetten in een begrijpelijke visuele reconstructie. De schoolplaat mag niet worden opgevat als een moderne archeologische reconstructie waarvan ieder architectonisch detail wetenschappelijk is vastgesteld.

Dat is vooral zichtbaar in de wijze waarop het interieur wordt gepresenteerd. De ruimte is opgebouwd met een sterk perspectief en een bijna toneelmatige ordening. Voorwerpen staan duidelijk van elkaar gescheiden en het voorhangsel is geopend om de achterliggende ark zichtbaar te maken.

De afbeelding vertelt daardoor minstens zoveel over historische Bijbeluitleg en onderwijs als over de tabernakel zelf. Zij laat zien hoe een moeilijk voorstelbare Bijbelse ruimte voor leerlingen werd omgezet in een helder en overzichtelijk beeld.

 

H.J. van Lummel en de geschiedenis van de Bijbelsche Platen

De reeks is verbonden met Hendrik Jan van Lummel (1815–1877), de Nederlandse onderwijs- en opvoedkundige die een groot aantal aanschouwingsplaten en bijbehorende onderwijsteksten ontwikkelde. Hij was onder meer hoofd van een school in Houten en vanaf 1847 werkzaam aan een diaconieschool van de Nederlands Hervormde Gemeente in Utrecht.

De eerste druk van zijn Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis dateert uit 1864. Een tweede druk volgde in 1884. Van Lummel heeft die tweede en derde druk niet meer meegemaakt: hij overleed in 1877. De derde, vermeerderde druk verscheen in 1905.

Dat onderscheid is bij deze plaat belangrijk. De afbeeldingen en nummering van de verschillende drukken kunnen sterk van elkaar verschillen. De Tabernakel van binnen zoals hier afgebeeld behoort tot Serie A, nummer IV van de derde druk. Deze derde druk werd vervolgens opnieuw uitgegeven met werk van verschillende lithografen en drukkers, waaronder Versluys & Scherjon, Tresling & Co. en Teulings' Grafische Kunstinrichting.

Daarom is het nauwkeuriger deze voorstelling te beschrijven als een schoolplaat uit de Van Lummel-reeks dan de afgebeelde compositie zonder voorbehoud persoonlijk aan Van Lummel toe te schrijven. De derde druk verscheen immers bijna drie decennia na zijn overlijden.

 

Van tekstbeschrijving naar aanschouwelijk Bijbelonderwijs

Voor een leerling zijn de uitvoerige voorschriften in Exodus niet eenvoudig in een ruimtelijk beeld om te zetten. Begrippen als Heilige, Heilige der Heiligen, voorhangsel, toonbroodtafel en reukaltaar blijven abstract wanneer zij uitsluitend worden gelezen of verteld.

Deze schoolplaat bracht die begrippen in één beeld samen. Een onderwijzer kon de verschillende voorwerpen aanwijzen, hun positie ten opzichte van elkaar bespreken en vervolgens teruggrijpen op de Bijbeltekst. De plaat ondersteunde daarmee een vorm van onderwijs waarin kijken, benoemen en begrijpen met elkaar werden verbonden.

Ook de andere tabernakelplaten uit Serie A konden daarbij worden gebruikt. Nummer II toont De Tabernakel in het Leger, nummer III De Tabernakel van buiten, waarna nummer IV de blik naar binnen verplaatst. Nummer V behandelt vervolgens Hoogepriester en Ark des verbonds en nummer VI Priesters en reukaltaar. Zo kon een onderwerp over meerdere opeenvolgende platen worden opgebouwd.

 

Een verdwenen heiligdom zichtbaar gemaakt aan de schoolmuur

De Tabernakel van binnen is als historisch onderwijserfgoed meer dan een illustratie van een Bijbeltekst. De plaat toont hoe een uitgever en onderwijsillustrator een ingewikkelde beschrijving van ruimte, rituelen en heilige voorwerpen probeerden om te vormen tot een beeld dat in één oogopslag bruikbaar was voor klassikaal onderwijs.

De compositie is daarvoor doelbewust aangepast. De menora en toonbroodtafel staan overzichtelijk tegenover elkaar, het reukaltaar markeert het midden en het geopende voorhangsel geeft toegang tot een ruimte die anders verborgen zou blijven. Helemaal achteraan verschijnt de Ark des Verbonds als visueel eindpunt.

Juist die combinatie van Bijbelse voorstelling en didactische beeldconstructie maakt de plaat tegenwoordig interessant. Zij geeft niet alleen een historische voorstelling van de tabernakel, maar bewaart ook een beeld van de manier waarop generaties leerlingen de wereld van het Oude Testament leerden bekijken.

 

Wil u de schoolplaat van H.J. van Lummel "De Tabernakel van binnen" aanschaffen? Klik dan op de link.

 

Bronnen

• H.J. van Lummel – Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis – oorspronkelijke reeks, eerste druk 1864.
• Handleiding behoorende bij de Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde geschiedenis – derde vermeerderde uitgave, 1905.
• Leidraad bij de Bijbelsche platen van H.J. van Lummel. Beknopte Bijbelsche Archeologie – 1927.
• P.J. Blok en P.C. Molhuysen – Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, deel 2 – 1912.
• Bijbel – Exodus 25–30 en 36–40, beschrijvingen van de tabernakel en haar inrichting.

 

#DeTabernakelVanBinnen #Tabernakel #BijbelschePlaten #VanLummel #BijbelseSchoolplaat #ArkDesVerbonds #Menora #HeiligeDerHeiligen #Reukaltaar #Bijbelonderwijs