Aan de Hollandsche Waterlinie, 1672

Achter de rijk geklede figuren strekt zich een vrijwel vlak, geïnundeerd gebied uit. Zo kon een leerling in één beeld begrijpen dat in deze episode uit de Nederlandse geschiedenis water zelf als verdedigingsmiddel werd ingezet.

 

Het Rampjaar 1672 en de Franse opmars naar Holland

Het jaar 1672 werd later bekend als het Rampjaar. De Republiek kwam tegelijkertijd in oorlog met Frankrijk, Engeland en de bisdommen Münster en Keulen. Vooral de snelle opmars van het Franse leger onder koning Lodewijk XIV bracht de Republiek in grote moeilijkheden.

Na de Franse inval vielen in korte tijd verschillende vestingen en gebieden. Het gevaar dat ook het economisch en bestuurlijk belangrijke gewest Holland zou worden binnengedrongen, werd steeds groter.

In deze crisissituatie kwam Willem III van Oranje (1650–1702) nadrukkelijk op de voorgrond. Hij werd in 1672 kapitein-generaal van het Staatse leger en in hetzelfde jaar stadhouder van Holland en Zeeland. De verdediging van Holland werd een van de belangrijkste militaire vraagstukken van dat moment.

Een belangrijk deel van het antwoord lag in een verdedigingsmiddel dat sterk samenhing met het Nederlandse landschap: gecontroleerde overstroming.

 

De Oude Hollandse Waterlinie: land onder water als militaire barrière

De Oude Hollandse Waterlinie was gebaseerd op inundatie: het doelbewust onder water zetten van laaggelegen land om een vijandelijke opmars te hinderen.

Door gebruik te maken van dijken, sluizen en andere waterwerken konden delen van het polderlandschap worden geïnundeerd. Het resultaat was geen diep meer, maar een relatief ondiepe watervlakte. Die moest diep genoeg zijn om de verplaatsing van troepen, paarden en materieel sterk te bemoeilijken, maar tegelijkertijd te ondiep voor normale scheepvaart.

Daarin lag de kracht van het systeem. Wegen, sloten en greppels konden onder het water verdwijnen. Voor een vijand die het terrein niet kende, werd het moeilijker om te bepalen waar een veilige doorgang lag.

De waterlinie bestond echter niet uitsluitend uit water. Dijken, wegen en andere hoger gelegen doorgangen bleven mogelijke toegangswegen en moesten militair worden bewaakt. Verdedigingswerken op strategische plaatsen vormden daarom samen met het geïnundeerde landschap één verdedigingssysteem.

De gebeurtenissen van 1672 maakten duidelijk hoe belangrijk deze vorm van landsverdediging kon zijn. De Oude Hollandse Waterlinie kreeg daarmee een blijvende plaats in de Nederlandse militaire geschiedenis.

 

Willem III en zijn gevolg aan de rand van het geïnundeerde gebied

De voorstelling wordt gedomineerd door de groep personen links en in het midden. Zij bevinden zich op een droge weg of dijk langs het geïnundeerde gebied. Paarden, militairen en rijk geklede figuren vormen samen een compacte voorgrond.

De centrale historische figuur in de voorstelling is Willem III van Oranje. Hij bevindt zich tussen officieren en andere leden van het gezelschap. Een kaart of document wordt door enkele mannen bekeken, waardoor de scène het karakter krijgt van militair overleg en terreinverkenning.

De personen staan niet in een formele rij. Sommigen kijken naar elkaar, anderen richten hun aandacht op het landschap. Door die verschillende houdingen ontstaat een levendige scène waarin overleg en observatie centraal staan.

Opvallend zijn de kleding, hoeden, sjerpen, laarzen, wapens en andere militaire details. Hoynck van Papendrecht was juist in het weergeven van historische militaire kleding en uitrusting gespecialiseerd.

 

Het ondergelopen polderlandschap als hoofdonderwerp van de schoolplaat

Achter de groep verandert de voorstelling sterk van karakter. De dicht opeengepakte figuren op de voorgrond maken plaats voor een weids en vrijwel leeg landschap.

Water, riet en laaggelegen land lopen visueel in elkaar over. Op het water bevindt zich een klein vaartuig met enkele personen. Verder naar achteren zijn versterkingen en een Nederlandse vlag zichtbaar.

Juist deze achtergrond verklaart de titel en de historische betekenis van de plaat.

De vijand wordt niet afgebeeld. Er zijn geen Franse troepen of gevechten te zien. De dreiging bevindt zich als het ware buiten het beeld. Wat de kijker wél ziet, is het middel waarmee die vijand moest worden tegengehouden.

Daardoor is het landschap veel meer dan een decor. Het ondergelopen land vormt een van de hoofdonderwerpen van de voorstelling.

 

Waarom inundatie juist in het Nederlandse landschap kon worden ingezet

De militaire toepassing van water was mogelijk dankzij de inrichting van het Nederlandse laagland. Grote delen van Holland bestonden uit polders en andere gebieden waarin de waterstand door mensen werd beheerst.

Normaal waren dijken, sluizen en afwateringssystemen bedoeld om land droog en bruikbaar te houden. Tijdens oorlogsomstandigheden kon dit principe worden omgekeerd: water werd juist binnengelaten om het terrein voor een vijand moeilijk toegankelijk te maken.

Dat vereiste beheersing van de waterstand. Het onder water zetten van een gebied was niet simpelweg een kwestie van zoveel mogelijk water toelaten. Terreinhoogten, waterpeilen en de ligging van wegen, dijken en andere doorgangen waren van groot belang.

Ook de omstandigheden speelden een rol. Een te lage waterstand bood onvoldoende bescherming. Strenge vorst kon eveneens problemen veroorzaken wanneer geïnundeerde gebieden dichtvroren.

Voor leerlingen maakte de schoolplaat daardoor zichtbaar dat Nederlands waterbeheer niet alleen betekenis had voor landbouw, bewoning en bescherming tegen overstromingen, maar ook voor de verdediging van het land.

 

Jan Hoynck van Papendrecht als schilder van militaire geschiedenis

Jan Hoynck van Papendrecht (1858–1933) was schilder, tekenaar en illustrator en werd vooral bekend door zijn militaire en historische onderwerpen. Uniformen, wapens, paarden en soldaten spelen in veel van zijn werk een belangrijke rol.

Die specialisatie is in Aan de Hollandsche Waterlinie, 1672 goed herkenbaar. De militairen zijn individueel uitgewerkt en verschillen in kleding, houding en uitrusting. Ook de paarden links dragen bij aan het militaire karakter van de scène.

Toch is de voorstelling geen traditionele gevechtsscène. Hoynck van Papendrecht gebruikte zijn kennis van militaire geschiedenis voor een rustiger moment: overleg aan de rand van een verdedigingslinie.

Juist daardoor krijgt het landschap zoveel betekenis. Niet het gevecht zelf, maar de strategie achter de verdediging staat centraal.

 

Nummer 23 uit Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis

Aan de Hollandsche Waterlinie, 1672 behoort tot de reeks Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis, uitgegeven door J.B. Wolters.

In historische fondsinformatie van Wolters staat de voorstelling vermeld als nummer 23. De reeks omvatte historische taferelen naar oorspronkelijke aquarellen van verschillende kunstenaars. Tot de kunstenaars die voor de serie werkten behoorden naast Hoynck van Papendrecht onder anderen J.H. Isings, Cornelis Jetses, Gerard van Hove, W.C. Staring, N. van der Waay, G. Westerman en J.J.R. de Wetstein Pfister.

De reeks werd samengesteld voor het vaderlandse geschiedenisonderwijs en is verbonden met de namen J.W. de Jongh en H. Wagenvoort. Bij latere uitgaven werd ook J.J. Moerman vermeld.

Dat is op de gefotografeerde plaat zichtbaar. Linksonder staat de aanduiding: J.W. de Jongh, H. Wagenvoort en J.J. Moerman – Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis. Rechtsonder wordt J.B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V. in Groningen en Batavia als uitgever vermeld.

Bij deze voorstelling hoorde bovendien een toelichtende tekst voor gebruik in het onderwijs. Daarmee vormden wandplaat en begeleidende uitleg samen lesmateriaal voor het geschiedenisonderwijs.

 

Van oorspronkelijke voorstelling tot latere Wolters-uitgaven

De oorspronkelijke voorstelling van Hoynck van Papendrecht dateert uit het begin van de twintigste eeuw en wordt met 1911 in verband gebracht. De schoolplatenreeks bleef daarna langere tijd in het fonds van Wolters.

Daarom moet onderscheid worden gemaakt tussen de datering van de oorspronkelijke afbeelding en het productiejaar van een afzonderlijke gedrukte schoolplaat. Dezelfde voorstelling kon gedurende langere tijd opnieuw worden uitgegeven.

Dat onderscheid is ook voor de hier afgebeelde plaat van belang. De zichtbare uitgeversaanduiding luidt J.B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V., terwijl naast J.W. de Jongh en H. Wagenvoort ook J.J. Moerman wordt genoemd.

Het gefotografeerde exemplaar vertegenwoordigt daarmee een latere uitgave van de oorspronkelijke voorstelling. Een exact drukjaar kan op basis van de zichtbare voorzijde alleen niet met zekerheid worden vastgesteld.

 

Hoe leerlingen de Hollandse Waterlinie konden leren begrijpen

Een grote wandplaat als deze was geschikt voor klassikaal aanschouwingsonderwijs. De onderwijzer kon de historische gebeurtenis bespreken terwijl de leerlingen gezamenlijk naar dezelfde voorstelling keken.

Bij Aan de Hollandsche Waterlinie, 1672 konden leerlingen de verschillende onderdelen van het tafereel bekijken en aanwijzen: Willem III en zijn gevolg, militairen, paarden, het ondergelopen land, het vaartuig en de versterkingen in de verte.

Vanuit die zichtbare elementen kon de uitleg worden uitgebreid naar het Rampjaar, de Franse inval en de werking van de Hollandse Waterlinie.

Vooral een abstract begrip als inundatie kon met behulp van het beeld begrijpelijk worden gemaakt. Leerlingen zagen dat het niet ging om een natuurlijke overstroming, maar om het doelbewust gebruiken van water om een gebied moeilijk toegankelijk te maken.

De plaat verbond daardoor meerdere onderwerpen binnen één geschiedenisles: Willem III, het Rampjaar 1672, militaire verdediging, het Hollandse polderlandschap en de beheersing van water.

 

De compositie van militair overleg naar een weidse watervlakte

Hoynck van Papendrecht bouwde de voorstelling zo op dat de blik eerst naar de personen op de voorgrond wordt getrokken. Hun donkere, blauwe, rode en bruine kleding contrasteert met het veel lichtere landschap daarachter.

De groep vormt aan de linkerzijde een compacte verzameling verticale vormen. Naar rechts opent de compositie zich steeds verder. Daar domineren horizontale lijnen, water, lucht en laaggelegen land.

Die tegenstelling ondersteunt het historische verhaal. De menselijke besluitvorming en militaire aanwezigheid bevinden zich op de voorgrond; het landschap waarin de verdedigingsstrategie zichtbaar wordt, strekt zich daarachter uit.

De kleine boot, de versterkingen en de vlag in de verte geven schaal aan het landschap en leiden de blik dieper de voorstelling in.

Het water is daardoor niet alleen een achtergrond voor de historische figuren. De hele compositie is erop gericht duidelijk te maken dat juist het geïnundeerde landschap de verdediging vormt.

 

Een oorlogstafereel waarin de Franse vijand buiten beeld blijft

Een opvallend kenmerk van Aan de Hollandsche Waterlinie, 1672 is dat de Franse tegenstander niet zichtbaar is.

Voor een historische voorstelling over een oorlogssituatie is dat betekenisvol. De schoolplaat toont niet de aanval, maar de verdediging. Het gaat niet om het directe treffen tussen twee legers, maar om de wijze waarop een mogelijke aanval werd tegengehouden.

Daardoor richt de voorstelling zich minder op geweld en meer op strategie. De kijker moet begrijpen waarom het landschap achter Willem III en zijn gevolg zo belangrijk is.

Een ingewikkeld militair systeem wordt hier niet met een technische kaart of schema uitgelegd, maar met een verhalend beeld waarin mensen, water en landschap samen de historische uitleg dragen.

 

Van het Rampjaar 1672 tot Nederlands onderwijserfgoed

Aan de Hollandsche Waterlinie, 1672 brengt verschillende kenmerkende onderwerpen uit de Nederlandse geschiedenis samen: het Rampjaar, Willem III, militaire verdediging, waterbeheer en het Hollandse polderlandschap.

Voor leerlingen bood de schoolplaat een herkenbaar beeld bij een gebeurtenis die anders vooral uit namen, begrippen en jaartallen zou bestaan. Het water maakte de verdediging letterlijk zichtbaar.

Voor de hedendaagse museumbezoeker heeft de voorstelling nog een tweede betekenis. De plaat vertelt niet alleen iets over 1672, maar ook over de manier waarop geschiedenis in de twintigste eeuw aan schoolkinderen werd uitgelegd.

Daarmee documenteert deze schoolplaat twee geschiedenissen tegelijk: de verdediging van Holland met behulp van water én de manier waarop latere generaties Nederlandse leerlingen die geschiedenis via een groot beeld aan de schoolmuur leerden kennen.

 

Bronnen

J.B. Wolters – Nederlandsche Schoolplaten, fondscatalogus 1927 – overzicht van Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis en vermelding van Aan de Hollandsche Waterlinie, 1672 als nummer 23.

J.W. de Jongh – Aan de Hollandsche Waterlinie, 1672 – toelichtende uitgave bij Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis, J.B. Wolters.

J.B. Wolters – historische fondsinformatie over Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis en de oorspronkelijke aquarellen voor de reeks.

Nationaal Onderwijsmuseum – collectie- en achtergrondinformatie over historische Nederlandse schoolplaten en het gebruik daarvan in het onderwijs.

#AanDeHollandscheWaterlinie #HollandseWaterlinie #OudeHollandseWaterlinie #Rampjaar1672 #WillemIII #HoynckVanPapendrecht #SchoolplatenVoorDeVaderlandscheGeschiedenis #JBWolters #HistorischeSchoolplaat #Geschiedenisonderwijs