Nr. 2 van Maarten de Jongh's Natuurplaten - Vogeltrek

Europa en Afrika centraal in beeld

Een belangrijk onderdeel van de plaat is de grote kaart van Europa en Afrika. Op deze kaart zijn met lijnen verschillende routes tussen beide continenten weergegeven.

Daarmee wordt direct zichtbaar dat vogeltrek zich niet beperkt tot Nederland of Noordwest-Europa. De kaart plaatst het onderwerp in een veel groter geografisch verband. Europa, de Middellandse Zee en Afrika maken deel uit van hetzelfde beeld.

De getekende routes maken voor leerlingen aanschouwelijk dat vogels gedurende het jaar enorme afstanden kunnen afleggen. De kaart vormt daardoor de verbindende schakel tussen de afzonderlijke vogelafbeeldingen en het centrale onderwerp van de plaat.

 

Trekvogels in verschillende landschappen

Rondom de kaart zijn verschillende vogels afgebeeld in herkenbare landschappen. We zien vogels boven water, langs kusten en in open gebieden. Sommige vliegen afzonderlijk, andere in groepen.

Bijzonder opvallend is de voorstelling van een grote groep vogels die in een V-vormige formatie door de lucht trekt. Deze formatie is kenmerkend voor verschillende grotere vogelsoorten tijdens de trek en maakt het begrip 'vogeltrek' onmiddellijk zichtbaar.

Elders op de plaat zijn kleinere groepen en individuele vogels weergegeven. Daarmee laat de illustrator zien dat trek niet bij iedere vogel op dezelfde manier zichtbaar is.

 

Een ooievaar met ring

Rechtsboven is een ooievaar afgebeeld. Daarnaast staat een detailtekening van een vogelpoot met een ring.

Deze combinatie verwijst naar het ringen van vogels. Bij vogelonderzoek worden vogels voorzien van een herkenbare ring. Wanneer zo'n vogel later opnieuw wordt aangetroffen, kan informatie worden verkregen over zijn verplaatsingen.

Voor het onderwijs bood dit detail een mooie mogelijkheid om naast het verschijnsel vogeltrek ook te bespreken hoe mensen de bewegingen van vogels onderzoeken.

Het is een klein onderdeel van de plaat, maar didactisch belangrijk: de leerling krijgt niet alleen een natuurverschijnsel te zien, maar ook een methode waarmee kennis over dat verschijnsel kan worden verzameld.

 

Vogels boven zee en land

Een groot deel van de plaat wordt ingenomen door landschappen waarin vogels onderweg zijn. Water speelt daarbij een opvallende rol. Verschillende afbeeldingen tonen vogels boven zee of langs de kust.

Dat sluit aan bij de centrale kaart, waarop duidelijk wordt hoe landmassa's en zeeën deel uitmaken van de routes die vogels afleggen.

De verschillende scènes geven de plaat bovendien een sterk verhalend karakter. De vogels staan niet als losse soorten naast elkaar opgesteld, maar worden vooral in beweging en in hun omgeving weergegeven.

Dat onderscheidt deze plaat van veel oudere ornithologische schoolplaten, die vooral waren bedoeld om uiterlijke kenmerken van vogelsoorten te bestuderen.

 

Een plaat over gedrag

Hoewel er verschillende vogels op de plaat voorkomen, ligt de nadruk niet op het systematisch benoemen van soorten. Het centrale onderwerp is een gedragsverschijnsel: vogeltrek.

Dat is belangrijk voor de didactische opzet van Maarten de Jongh’s Natuurplaten. De natuur wordt in deze serie regelmatig voorgesteld als iets dat voortdurend verandert en waarin organismen zich bewegen, ontwikkelen en op hun omgeving reageren.

Bij deze plaat is beweging zelfs het hoofdonderwerp.

De kaart, de vliegende vogels, de verschillende landschappen en het detail van de vogelring ondersteunen allemaal hetzelfde thema. Zo ontstaat één samenhangende visuele les over de verplaatsing van vogels.

 

Inge van Noortwijk-de Boer

Op de plaat wordt Inge van Noortwijk-de Boer expliciet als tekenaar vermeld.

Haar werkwijze op Vogeltrek is duidelijk afgestemd op het klassikale gebruik van de plaat. De grote vogels en landschappen zijn van enige afstand herkenbaar, terwijl kleinere onderdelen – zoals de kaart en de geringde vogelpoot – bedoeld zijn om tijdens de uitleg nader te bekijken.

Opvallend is de combinatie van natuurillustratie en informatieve beeldtaal. Van Noortwijk-de Boer tekent niet uitsluitend vogels. Zij gebruikt ook een geografische kaart en een uitvergroot detail om het onderwerp uit te leggen.

Daardoor functioneert de plaat zowel als natuurillustratie als visueel leermiddel.

De naam van de illustrator op de plaat is tegenwoordig bovendien waardevolle documentatie. Hierdoor kan haar bijdrage aan deze Nederlandse onderwijsserie rechtstreeks aan het oorspronkelijke object worden gekoppeld.

 

Een visuele les aan de wand

Voor een klas bood Vogeltrek verschillende aanknopingspunten voor een natuurles. Een onderwijzer kon beginnen bij de vogels in het Nederlandse landschap en vervolgens de aandacht verplaatsen naar de kaart van Europa en Afrika.

Daarna kon worden gekeken naar de verschillende manieren waarop vogels zich tijdens de trek verplaatsen en naar het ringen van vogels als onderzoeksmethode.

De schoolplaat bracht zo informatie samen waarvoor anders meerdere afbeeldingen of kaarten nodig zouden zijn.

Juist hierin ligt de kracht van de klassieke wandplaat: één groot beeld kon het uitgangspunt vormen voor een complete klassikale vertelling.

 

Een document uit de geschiedenis van het natuuronderwijs

Tegenwoordig heeft Vogeltrek niet alleen betekenis vanwege de vogels die erop zijn afgebeeld. De plaat laat ook zien hoe biologische kennis visueel aan schoolkinderen werd overgebracht.

De combinatie van natuurgetrouwe illustraties, landschappen, een geografische kaart en een onderzoeksdetail toont een onderwijsbenadering waarin waarneming, gedrag en geografische samenhang met elkaar worden verbonden.

Daarmee is nr. 2 – Vogeltrek een karakteristiek onderdeel van Maarten de Jongh’s Natuurplaten.

De door Inge van Noortwijk-de Boer getekende plaat vertelt zonder lange teksten een groot verhaal: dat vogels niet gebonden zijn aan één landschap of één land, maar zich over enorme afstanden verplaatsen en daarbij verschillende gebieden en continenten met elkaar verbinden.

Als oorspronkelijke Nederlandse schoolplaat van De Ruiter BV te Gorinchem is Vogeltrek daarmee zowel een aantrekkelijke natuurillustratie als een tastbaar document van de geschiedenis van het Nederlandse natuuronderwijs.