Belegering van een kasteel - Het huis te Voorst, 1362

Het Huis te Voorst en de machtsstrijd rond Zwolle

Het Huis te Voorst behoorde aan de heren van Voorst, een invloedrijk adellijk geslacht in het Oversticht. De versterking lag bij het huidige Zwolle en was door haar ligging en verdedigingswerken een belangrijk machtscentrum. Archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat het complex uit een hoofd- en voorburcht bestond en door omvangrijke grachten werd beschermd.

De verhouding tussen de heren van Voorst en de omliggende steden was gespannen. Vooral Zweder van Voorst kwam in conflict met Zwolle en met het landsheerlijk gezag van de bisschop van Utrecht. Ook economische belangen speelden een rol: de positie van de heren van Voorst raakte rechtstreeks aan de belangen van de handelssteden Zwolle, Deventer en Kampen.

In 1362 kwam het tot een gezamenlijke militaire actie. Bisschop Jan van Arkel trok met steun van onder meer Zwolle, Deventer en Kampen tegen Voorst op. Volgens de historische overlevering begon het beleg op 29 juli. De belegeraars beschikten over grote hoeveelheden pijlen en gebruikten zowel traditionele werp- en stormwerktuigen als vroege vuurwapens. Op 9 september gaf de heer van Voorst zich gewonnen. Daarna werd de burcht afgebroken.

Ridders, paarden en belegeringswerktuigen in één schoolbeeld

De Wetstein Pfister heeft niet gekozen voor één beslissend gevechtsmoment. Hij bouwde een breed overzicht op waarin verschillende onderdelen van een middeleeuws beleg gelijktijdig te zien zijn.

Links op de voorgrond wordt gewerkt met zwaar belegeringsmaterieel. Houten constructies, touwen en een groot werpwerktuig vullen een belangrijk deel van het beeld. Mannen bewegen tussen de machines en het puin aan de voet van de verdedigingswerken. Hoger in de voorstelling zijn muren en versterkingen zichtbaar, terwijl rook en vuur de indruk van een langdurige aanval versterken.

Het midden en de rechterzijde vormen een sterk contrast. Daar staan rijk uitgedoste ridders, paarden, banieren en andere aanwezigen. De fraai uitgevoerde paardendekken, wapenschilden en kleding geven het tafereel kleur en hiërarchie. Op de achtergrond zijn tenten en versterkte gebouwen zichtbaar.

De compositie laat leerlingen daardoor niet alleen naar een veldslag kijken. Het beeld nodigt uit om afzonderlijke onderdelen te ontdekken: wie voert het bevel, wie vecht, hoe worden muren aangevallen, welke wapens worden gebruikt en welke functie hebben paarden, vaandels en belegeringswerktuigen?

Blijden, stormwerktuigen en vroege vuurwapens bij het beleg

Het werkelijke beleg van Voorst is historisch interessant doordat verschillende vormen van middeleeuwse belegeringstechniek worden genoemd. Bronnen spreken onder meer over bogen, blijden, stormrammen, buskruit en vroege vuurwapens. Daarmee vond het beleg plaats in een periode waarin oudere en nieuwere krijgstechnieken naast elkaar voorkwamen.

Een blijde was een groot werpwerktuig waarmee zware projectielen over of tegen verdedigingswerken konden worden geslingerd. Zulke machines maakten het mogelijk een kasteel van enige afstand te bestoken. Stormwerktuigen waren juist bedoeld om muren, poorten of andere zwakke plaatsen van dichterbij aan te vallen.

Op de schoolplaat krijgen dergelijke constructies opvallend veel ruimte. Dat is didactisch belangrijk. Een leerling hoefde het begrip belegering niet uitsluitend uit een tekst te begrijpen, maar kon zien hoeveel mensen, materiaal en organisatie nodig waren om een zwaar versterkte burcht aan te vallen.

Een verdwenen kasteel dat archeologisch nog altijd zichtbaar is

Van het middeleeuwse Kasteel Voorst resteert bovengronds niet meer de imposante burcht die de belegeraars in 1362 voor zich zagen. Na de overgave werd het complex gesloopt en niet opnieuw als middeleeuwse vesting opgebouwd. 

De locatie zelf is echter niet verdwenen. In het huidige Stinspark in Westenholte bewaren bodemsporen en archeologische vondsten de herinnering aan het kasteel. Onderzoek heeft onder meer informatie opgeleverd over de hoofd- en voorburcht, grachten en verdedigingsstructuur. Het terrein heeft de status van archeologisch rijksmonument. 

Daardoor bestaat er een interessante verbinding tussen de schoolplaat en modern archeologisch onderzoek. De voorstelling van De Wetstein Pfister laat zien hoe men de gebeurtenis aan het begin van de twintigste eeuw voor leerlingen visualiseerde; archeologie maakt het mogelijk onderdelen van de werkelijke locatie en bouwgeschiedenis nader te onderzoeken.

J.J.R. de Wetstein Pfister als verteller van de middeleeuwen

Jan Jacob Rudolf de Wetstein Pfister werd geboren in 1866 en overleed in 1937. Hij werkte als illustrator en maakte onder meer historische illustraties. Voor de serie Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis behoorde hij tot de kunstenaars die gebeurtenissen uit het verleden moesten omzetten in grote, voor klassikaal gebruik geschikte voorstellingen. DBNL

Bij Belegering van een Kasteel is zijn rol meer dan decoratief. Het onderwerp vraagt om een beeld waarin een ingewikkelde militaire situatie in één oogopslag begrijpelijk wordt. De Wetstein Pfister combineert daarom actie met overzicht. De zware machines links, de centrale groep ruiters en de versterkte omgeving op de achtergrond leiden het oog door verschillende onderdelen van het verhaal.

Tegelijkertijd moet de voorstelling niet worden gelezen als een fotografisch betrouwbare reconstructie van één exact moment in 1362. Het is een historische onderwijsillustratie uit het begin van de twintigste eeuw: een beeldende interpretatie waarmee een gebeurtenis uit de middeleeuwen aanschouwelijk werd gemaakt.

De Jongh, Wagenvoort en Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis

J.W. de Jongh en H. Wagenvoort stonden aan de basis van de inhoudelijke samenstelling van Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis. J.B. Wolters zette voor de reeks verschillende kunstenaars in. Naast De Wetstein Pfister werkten onder anderen Cornelis Jetses, J.H. Isings, J.H. Jurres en Jan Hoynck van Papendrecht aan historische voorstellingen voor deze serie. De eerste platen verschenen in de jaren 1911 en 1912. 

Bij de platen hoorde bovendien tekstuele toelichting. Een gebundeld tekstboek bij 24 platen noemt Belegering van een kasteel (Huis te Voorst 1362) als een van de behandelde onderwerpen. Daarmee vormden beeld en tekst onderdelen van hetzelfde onderwijsconcept.

De keuze voor Voorst is veelzeggend. De vaderlandse geschiedenis werd niet uitsluitend verteld aan de hand van koningen, oorlogen met buitenlandse mogendheden en gebeurtenissen van nationaal formaat. Ook een regionaal conflict bij Zwolle kon worden gebruikt om grotere ontwikkelingen zichtbaar te maken, zoals de verhouding tussen adel, steden en landsheerlijk gezag.

Van belegering in 1362 naar geschiedenisles in het klaslokaal

Voor het geschiedenisonderwijs bood deze plaat verschillende aanknopingspunten tegelijk. De onderwijzer kon het concrete verhaal van het Huis te Voorst vertellen, maar aan de hand van het beeld ook bredere begrippen behandelen: kasteelbouw, belegering, ridderschap, stadsontwikkeling, militaire techniek en de politieke verhoudingen in de middeleeuwen.

Juist de hoeveelheid zichtbare details maakte de wandplaat geschikt voor aanschouwelijk onderwijs. Leerlingen konden personen en voorwerpen aanwijzen, verschillen in kleding en bewapening bekijken en bespreken hoe een belegeringsleger probeerde een versterkte plaats in handen te krijgen.

Daarmee functioneerde de afbeelding als meer dan illustratie bij een jaartal. Zij maakte van het jaar 1362 een visueel verhaal dat gezamenlijk in de klas kon worden onderzocht.

De schoolplaat als bron voor onderwijs- en beeldgeschiedenis

Tegenwoordig vertelt Belegering van een Kasteel twee geschiedenissen tegelijk. De voorstelling verwijst naar de strijd om het Huis te Voorst in 1362, maar laat eveneens zien hoe die middeleeuwse geschiedenis ruim vijf eeuwen later aan Nederlandse schoolkinderen werd gepresenteerd.

Voor onderzoekers van onderwijserfgoed is juist die tweede laag belangrijk. De keuze van het onderwerp, de dramatische compositie, de zichtbaarheid van wapens en belegeringsmachines en de combinatie van historische informatie en verbeelding tonen hoe een groot wandbeeld kennis begrijpelijk en memorabel moest maken.

De plaat vormt zo een verbinding tussen middeleeuws Overijssel en het Nederlandse klaslokaal van het begin van de twintigste eeuw: een verdwenen kasteel bleef door onderwijs, illustratie en historisch onderzoek zichtbaar.

 

BRONNEN

J.W. de Jongh en H. Wagenvoort – Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis – tekstboek bij de schoolplaten.

J.B. Wolters – historische fondscatalogus, 1911 – registratie van Belegering van een Kasteel. (Het Huis te Voorst, 1362).

ANNO Stadsmuseum Zwolle – historische en archeologische informatie over Kasteel Voorst en het Stinspark.

Canon van Nederland / Canon van Overijssel – Kasteel Voorst geslecht – historische achtergrond van het beleg van 1362.

Gemeente Zwolle, Archeologie – archeologisch onderzoek naar Voorst, Werkeren en de machtsverhoudingen rond de Mastenbroekerpolder.

Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren – biografische gegevens van J.J.R. de Wetstein Pfister.

#BelegeringVanEenKasteel #HuisTeVoorst #KasteelVoorst #JJRdeWetsteinPfister #SchoolplatenVoorDeVaderlandscheGeschiedenis #JBWolters #JanVanArkel #Zwolle1362 #MiddeleeuwseBelegering #HistorischeSchoolplaat