Czaar Peter de Grote bezoekt een buitenplaats aan de Vecht, 1717 – Gezicht op het huis en de rivier

Een statig buitenhuis staat recht tegenover de beschouwer. Daarvoor stroomt de Vecht, waarop een opvallend levendig tafereel van boten, roeiers, een zeilschip en watervogels is weergegeven. Midden op het water nadert een rijk uitgevoerde boot met een gezelschap aan boord. De schoolplaat draagt de titel Czaar Peter de Grote bezoekt een buitenplaats aan de Vecht, 1717 en de ondertitel Gezicht op het huis en de rivier.

De voorstelling verwijst naar de bezoeken van de Russische tsaar Peter I, beter bekend als Peter de Grote, aan de buitenplaats Petersburg van Christoffel van Brants. Historisch onderzoek bevestigt dat Peter tijdens zijn tweede verblijf in de Nederlanden meerdere malen op Petersburg verbleef.

De afbeelding behoort tot de reeks Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis. Onderaan de gefotografeerde plaat zijn J.W. de Jongh, H. Wagenvoort en J.J. Moerman vermeld; rechts staat J.B. Wolters Uitgeversmaatschappij N.V. met de vestigingsplaatsen Groningen en Batavia. De afbeelding is rechtsonder gesigneerd door N. van der Waay.

 

Petersburg: een buitenplaats met Russische verbindingen

De buitenplaats die met deze voorstelling in verband wordt gebracht, is Petersburg aan de Vecht, eigendom van Christoffel van Brants. Hij was een Amsterdamse koopman met nauwe banden met Rusland en met Peter de Grote.

Die relatie ging verder dan een toevallige ontmoeting. Het Rijksmuseum vermeldt dat Van Brants in 1717 door Peter de Grote in de Russische adelstand werd verheven en tot Russisch ambassadeur in Amsterdam werd benoemd. Historische afbeeldingen van Van Brants tonen bovendien gezichten op de door Simon Schijnvoet ontworpen tuin van Petersburg.

Onderzoek naar de buitenplaats bevestigt dat Peter er tijdens zijn verblijf in de Nederlanden meerdere malen verbleef. De band was kennelijk zo sterk dat Van Brants de tsaar in 1717 een plattegrond van Petersburg schonk.

Daarmee is de buitenplaats op deze schoolplaat meer dan een aantrekkelijk landhuis. Zij vertegenwoordigt de persoonlijke en internationale contacten die Amsterdamse kooplieden in het begin van de achttiende eeuw met Rusland onderhielden.

 

Huis, rivier en aankomst vormen samen het verhaal

De compositie is helder opgebouwd. De Vecht vult bijna de gehele onderste helft van het beeld. Aan de overzijde ligt het buitenhuis precies rond de middenas van de voorstelling.

Het bakstenen huis heeft een hoog dak en wordt aan weerszijden omsloten door bomen en strak geschoren groen. Voor het gebouw bevindt zich aan het water een formele toegang met een aanlegplaats. Verspreid langs de oever staan kleine groepen mensen.

Op de rivier gebeurt veel meer. Roeiboten varen in verschillende richtingen, rechts beweegt een zeilschip over het water en tussen de vaartuigen zwemmen zwanen. De grootste aandacht gaat naar de rijkversierde boot links van het midden. Daar wappert een vlag en bevindt zich een gezelschap aan boord.

Van der Waay gebruikt al die afzonderlijke elementen om de blik vanaf het water naar het huis te leiden. De rivier is daardoor geen neutrale voorgrond, maar een actief onderdeel van de voorstelling.

 

De Vecht als toegangsweg tot de buitenplaats

Voor een hedendaagse bezoeker valt vooral het grote aantal vaartuigen op. Juist daarin verschilt deze plaat sterk van haar tegenhanger met de tuin en waterwerken.

De voorstelling maakt zichtbaar hoe nauw een buitenplaats langs de Vecht met het water verbonden kon zijn. Het huis presenteert zich nadrukkelijk naar de rivierzijde. De aanlegplaats ligt recht voor de centrale toegang en de afgebeelde boten brengen beweging in het landschap.

Tegelijkertijd moet de plaat als een latere historische reconstructie worden gelezen. Zij toont niet een ter plaatse vastgelegd moment uit 1717, maar een educatieve verbeelding van een gebeurtenis uit het verleden. Voor de historische aanleg van Petersburg bestaan afzonderlijke achttiende-eeuwse afbeeldingen en plattegronden. Onderzoek daarnaar laat zien dat water een wezenlijk onderdeel van het ontwerp van de buitenplaats vormde.

Dat onderscheid is belangrijk: de schoolplaat helpt ons vooral begrijpen hoe het verleden later voor leerlingen zichtbaar en voorstelbaar werd gemaakt.

 

Nicolaas van der Waay brengt 1717 opnieuw in beeld

Rechtsonder in de voorstelling is de signatuur van N. van der Waay zichtbaar. Andere registraties van deze schoolplaat schrijven de illustratie eveneens aan N. van der Waay toe.

Het gaat om de Nederlandse kunstenaar Nicolaas van der Waay (1855–1936). Het Rijksmuseum bezit uiteenlopend werk van hem, waaronder tekeningen en prenten, en registreert hem als maker van werken uit de periode 1865–1936.

Voor deze schoolplaat moest Van der Waay een bijzondere vertaalslag maken. Een historische episode uit 1717 moest op groot formaat onmiddellijk leesbaar worden voor een klas. Daarom zijn huis, rivier en vaartuigen duidelijk van elkaar onderscheiden en is het historische gezelschap ingebed in een veel breder beeld van de omgeving.

Het resultaat is geen intiem portret van Peter de Grote, maar een panorama waarin plaats, vervoer en historische gebeurtenis één verhaal vormen.

 

J.B. Wolters en de geschiedenis aan de schoolmuur

Onderaan de plaat staat Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis. De uitgave wordt op het exemplaar toegeschreven aan J.B. Wolters Uitgeversmaatschappij N.V., Groningen – Batavia.

De namen J.W. de Jongh, H. Wagenvoort en J.J. Moerman staan eveneens op de plaat. Voor het onderwerp Peter de Grote zijn bovendien toelichtende boekjes bekend. Een bibliografische registratie noemt bijvoorbeeld het tekstboekje bij Gezicht op het huis en de rivier en vermeldt J.W. de Jongh als schrijver van de tekst.

De schoolplaat functioneerde daarmee niet uitsluitend als wanddecoratie. Beeld en begeleidende tekst maakten deel uit van een onderwijsconcept waarin een historisch onderwerp voor een hele klas zichtbaar kon worden gemaakt.

 

Geschiedenis leren door naar één moment te kijken

Voor een onderwijzer bood juist deze plaat verschillende aanknopingspunten. Leerlingen konden eerst beschrijven wat zij zagen: het grote huis, de rivier, de aanlegplaats, de kleding van de figuren, de verschillende typen vaartuigen en het opvallende gezelschap op het water.

Vervolgens kon de voorstelling worden verbonden met Peter de Grote, zijn verblijf in de Republiek en zijn contacten met Nederlanders. Ook de ligging van buitenplaatsen langs de Vecht en de betekenis van waterwegen konden vanuit het beeld worden besproken.

De kracht van de voorstelling lag daarmee in de combinatie van waarnemen en vertellen. Een gebeurtenis uit 1717 kreeg een herkenbare omgeving waarin leerlingen als het ware konden rondkijken.

 

Een zorgvuldig geregisseerde aankomst over het water

Artistiek is de centrale zichtlijn opvallend. Het huis vormt het vaste ankerpunt, terwijl de schuine bewegingen van de boten het oog door de brede watervlakte voeren.

De wolkenlucht vergroot het gevoel van ruimte. De groene oevers en bomen vormen daaronder een vrijwel horizontale band, waarna het water opnieuw een groot vlak inneemt. Door die gelaagde opbouw blijft het beeld ook vanaf enige afstand overzichtelijk.

Tegelijkertijd is er van dichtbij veel te ontdekken: mensen op de oever, zwanen, roeiers, vlaggen, een zeilschip en verschillende kleine boten. Daarmee werkt de plaat op twee niveaus. Vanachteruit het klaslokaal is de hoofdcompositie herkenbaar; van dichterbij ontstaat een veel rijker historisch tafereel.

 

Van buitenplaats tot historisch onderwijserfgoed

Deze schoolplaat bewaart niet alleen een voorstelling van een gebeurtenis rond Peter de Grote. Zij laat ook zien hoe Nederlandse geschiedenis in een latere onderwijsperiode werd gevisualiseerd en geordend voor klassikaal gebruik.

Daarbij is Petersburg een interessant onderwerp. De buitenplaats was daadwerkelijk verbonden met Christoffel van Brants en Peter de Grote, terwijl historische prenten en plattegronden informatie bewaren over de aanleg en tuinen.

De schoolplaat voegt daar een andere historische laag aan toe: niet alleen wat er in 1717 gebeurde, maar ook hoe men die geschiedenis later aan schoolkinderen wilde laten zien.

 

Peter de Grote aan de Vecht als schoolbeeld

Czaar Peter de Grote bezoekt een buitenplaats aan de Vecht, 1717 – Gezicht op het huis en de rivier brengt een internationale historische episode terug tot één helder leesbaar beeld: een tsaar, een Nederlandse buitenplaats en de rivier die beide met elkaar verbindt.

Juist de combinatie van de statige architectuur, het drukke waterverkeer en het historische gezelschap maakt deze plaat anders dan de bijbehorende voorstelling van de tuin en waterwerken.

Daarmee is zij zowel een beeld van Peter de Grotes Nederlandse contacten als een tastbare herinnering aan de manier waarop geschiedenis ooit op groot formaat het klaslokaal binnenkwam.

 

Bronnen:

Rijksmuseum – Christoffel van Brants en buitenplaats Petersburg. Collectieregistratie van een achttiende-eeuws portret met voorstellingen van de door Simon Schijnvoet ontworpen tuin van Petersburg; bevat tevens historische gegevens over Van Brants en zijn relatie met Peter de Grote.

Carla S. Oldenburger-Ebbers & Andrey L. Reiman – Nogmaals Petersburg langs de Vecht (Bulletin KNOB, 2001). Onderzoek naar de historische plattegronden, aanleg en relatie van Petersburg met Peter de Grote.

Rijksmuseum – Nicolaas van der Waay. Collectie- en makersregistratie van de kunstenaar die de schoolplaat signeerde.

Wilt u deze plaat "Czaar Peter de Grote bezoekt een buitenplaats aan de Vecht" aanschaffen? kijk dan op de link