Geschiedenis van schoolplaten

Schoolplaten waren meer dan alleen afbeeldingen voor in de klas. Vanaf de negentiende eeuw groeiden zij uit tot één van de belangrijkste visuele leermiddelen van het Nederlandse onderwijs. Grote wandplaten brachten geschiedenis, natuur, aardrijkskunde en andere onderwerpen zichtbaar tot leven voor generaties schoolkinderen. Vandaag worden schoolplaten gewaardeerd als cultureel erfgoed, illustratiekunst en bijzondere tijdsdocumenten van het klaslokaal van vroeger.

Van onderwijsmiddel tot cultureel erfgoed

De schoolplaat behoort tot de meest herkenbare voorwerpen uit het Nederlandse onderwijs van vroeger. Meer dan een eeuw lang hingen grote wandplaten in klaslokalen door heel Nederland. Zij brachten geschiedenis, natuur, aardrijkskunde en verre werelden zichtbaar tot leven voor generaties schoolkinderen.

Wat begon als een vernieuwend hulpmiddel voor het onderwijs groeide uiteindelijk uit tot een belangrijk onderdeel van het culturele geheugen van Nederland.

Het ontstaan van de schoolplaat

De oorsprong van de schoolplaat ligt in de negentiende eeuw, in een periode waarin het onderwijs sterk veranderde. Onder invloed van het zogenaamde:

aanschouwingsonderwijs

ontstond het idee dat kinderen beter leren wanneer zij iets niet alleen horen, maar ook kunnen zien.

Beelden werden daardoor een belangrijk hulpmiddel in de les.

In een tijd zonder:

• televisie,
• film,
• internet,
• of kleurenfotografie

waren grote illustraties een revolutionaire manier om kennis over te brengen.

De eerste onderwijsplaten ontstonden in Duitsland en verspreidden zich later over Europa. Ook Nederlandse scholen namen het idee van klassikaal visueel onderwijs over.

De opkomst van klassikaal visueel onderwijs

In de negentiende eeuw veranderde het klaslokaal van individuele lessen naar:

klassikaal onderwijs

Daarbij werden hulpmiddelen zoals:

• schoolborden,
• wandkaarten,
• meetinstrumenten,
• en schoolplaten

steeds belangrijker.

De onderwijswet van 1857 gaf vakken zoals:

• aardrijkskunde,
• geschiedenis,
• en natuurkennis

een grotere plaats in het lager onderwijs. Hierdoor ontstond een groeiende behoefte aan visueel lesmateriaal dat door een hele klas tegelijk bekeken kon worden.

De schoolplaat bleek hiervoor ideaal.

De ontwikkeling door de tijd

Vanaf ongeveer:

1880

ontstonden in Nederland de eerste grote series schoolplaten zoals we die vandaag kennen.

In de periode tussen:

1880 en 1970

beleefde de schoolplaat haar hoogtijdagen.

Bijna iedere school beschikte over een verzameling wandplaten voor verschillende vakken. Leerkrachten gebruikten deze tijdens klassikale lessen om onderwerpen zichtbaar en begrijpelijk te maken.

Door de jaren heen veranderden:

• de stijl van illustreren;
• de druktechnieken;
• de onderwerpen;
• en de manier van lesgeven.

Oudere platen hadden vaak een schilderachtige uitstraling, terwijl latere platen moderner en realistischer werden vormgegeven.

Verschillende soorten schoolplaten

Schoolplaten verschenen in veel verschillende soorten en thema’s.

Er waren platen over:

• geschiedenis,
• natuur en dieren,
• aardrijkskunde,
• techniek,
• verkeer,
• beroepen,
• landbouw,
• anatomie,
• en Bijbelverhalen.

Sommige platen waren bedoeld voor:

• jonge kinderen,
• andere juist voor hogere klassen of specialistisch onderwijs.

Daarnaast bestonden er:

• natuurhistorische platen,
• kaarten,
• taalplaten,
• rekenplaten,
• en wetenschappelijke onderwijsillustraties.

Daardoor groeide de schoolplaat uit tot een veelzijdig hulpmiddel binnen het onderwijs.

Uitgeverijen en massaproductie

De verspreiding van schoolplaten werd mogelijk gemaakt door grote onderwijsuitgeverijen zoals:

• J.B. Wolters,
• Noordhoff,
• Malmberg,
• en Thieme.

Deze uitgevers ontwikkelden complete onderwijsseries voor scholen door heel Nederland.

Veel platen werden geleverd met:

• handleidingen voor de leerkracht;
• lesbeschrijvingen;
• vragen;
• en achtergrondinformatie.

Daardoor vormden schoolplaten vaak onderdeel van volledige lesmethodes.

Door verbeteringen in:

• lithografie,
• kleurendruk,
• en papierproductie

konden grote aantallen platen betaalbaar worden geproduceerd.

Gebruik in het klaslokaal

Schoolplaten waren ontworpen voor klassikaal gebruik. Ze werden meestal:

• gedrukt op stevig papier;
• verstevigd met linnen;
• en voorzien van houten ophanglatten.

De grote formaten zorgden ervoor dat een hele klas tegelijk naar dezelfde afbeelding kon kijken.

Tijdens de les wees de meester of juf:

• details aan;
• stelde vragen;
• vertelde verhalen;
• en gebruikte de plaat als uitgangspunt voor uitleg.

Kinderen leerden daardoor niet alleen luisteren, maar ook:

• observeren,
• vergelijken,
• en ontdekken.

De kracht van het beeld

In een tijd waarin beelden schaars waren, maakten schoolplaten enorme indruk.

Voor veel kinderen vormden zij:

• de eerste kennismaking met verre landen;
• de eerste beelden van historische gebeurtenissen;
• of de eerste gedetailleerde afbeeldingen van dieren en natuur.

Veel platen zaten vol kleine details waardoor leerlingen telkens iets nieuws konden ontdekken.

De combinatie van:

• formaat,
• kleur,
• compositie,
• en verhaal

maakte de schoolplaat tot een krachtig visueel leermiddel.

De verdwijning uit het onderwijs

Vanaf de jaren zestig en zeventig verdwenen schoolplaten langzaam uit het klaslokaal.

Nieuwe technieken namen hun plaats in:

• dia’s,
• schooltelevisie,
• filmstroken,
• overheadprojectors,
• en later computers.

Het onderwijs veranderde en werd steeds moderner en individueler. Grote klassikale wandplaten pasten minder goed bij deze nieuwe manier van lesgeven.

Veel oude platen verdwenen naar:

• magazijnen,
• zolders,
• kringloopwinkels,
• en afgedankte schoolcollecties.

De herontdekking van de schoolplaat

Vanaf de jaren negentig ontstond opnieuw belangstelling voor oude schoolplaten.

Musea, verzamelaars en liefhebbers ontdekten:

• de artistieke kwaliteit;
• de nostalgische uitstraling;
• en de cultuurhistorische waarde.

Schoolplaten werden steeds vaker:

• verzameld,
• gerestaureerd,
• herdrukt,
• en gebruikt als wanddecoratie.

Vandaag hangen zij niet alleen meer in scholen, maar ook in:

• musea,
• woonhuizen,
• restaurants,
• bibliotheken,
• en zorginstellingen.

De schoolplaat als erfgoed

Tegenwoordig worden schoolplaten gezien als:

• erfgoed van het onderwijs;
• illustratiekunst;
• en historische tijdsdocumenten.

Zij vertellen niet alleen iets over wat kinderen vroeger leerden, maar ook:

• hoe onderwijs veranderde;
• hoe men naar de wereld keek;
• en hoe beelden werden gebruikt om kennis over te dragen.

Daarmee vormen schoolplaten een uniek onderdeel van de Nederlandse cultuurgeschiedenis.