Huisraad – het dagelijks leven in Bijbelse tijden in negen beelden

Van bed en maaltijd tot munten en draagstoel

De plaat is opgezet als een visuele inventaris. De onderdelen zijn met Romeinse cijfers I tot en met IX aangeduid en verspreid over het beeldvlak geplaatst. Sommige tonen complete situaties met mensen, andere bestaan uitsluitend uit voorwerpen.

Bovenaan zijn drie huiselijke scènes te zien. In het midden ligt een man op een verhoogde rustplaats of bed (I). Rechts zitten vier mannen rondom een lage ronde tafel (II). Links zijn twee mannen bij een laag vaatwerk afgebeeld, terwijl een derde figuur erbij zit (III).

Daaronder en in de onderste helft verandert het karakter van de plaat. De menselijke handeling maakt plaats voor afzonderlijke objecten: een opengeklapt voorwerp (IV), een opgerolde mat (V), vaatwerk en een spiegel, een binnenplaats (VI), vier munten (VII), een draagstoel (VIII) en een verhoogd meubel met een klein trapje (IX).

Deze ordening maakte het mogelijk ieder onderdeel afzonderlijk te behandelen zonder dat daarvoor negen verschillende schoolplaten nodig waren.

 

Slapen en rusten op een verhoogde ligplaats

Beeldgroep I toont een man die op een verhoogde rustplaats ligt. Het meubel heeft poten en is voorzien van verschillende lagen textiel en kussens. Een deel van de bekleding hangt over de rand.

Voor leerlingen bood zo'n voorstelling een concreet beeld bij verwijzingen naar bedden, rustplaatsen en slaapplaatsen in Bijbelse verhalen. Het begrip ‘bed’ kon anders gemakkelijk worden ingevuld vanuit de eigen negentiende- of vroeg-twintigste-eeuwse woonomgeving.

Juist daarin lag de functie van dit soort platen: bekende woorden werden gekoppeld aan een historische voorstelling van een andere leefwereld. De leerling moest leren dat huiselijke voorwerpen uit de Bijbel niet noodzakelijk overeenkwamen met de meubels en gebruiksartikelen uit het eigen huis.

 

Een maaltijd rond een lage tafel

Rechtsboven, bij nummer II, zitten vier mannen op de grond rondom een lage ronde tafel. Op tafel staan verschillende schalen en een beker of kom. De figuren dragen lange kleding en hoofddeksels.

Ook hier staat geen herkenbare Bijbelse gebeurtenis centraal. Het beeld demonstreert vooral hoe een maaltijd in de oudheid werd voorgesteld. De lage tafel en de houding van de aanwezigen verschillen bewust van het beeld van een Nederlands gezin aan een hoge eettafel.

De voorstelling gaf een onderwijzer daarmee aanknopingspunten om Bijbelpassages over eten, maaltijden, gasten en huiselijk samenzijn toe te lichten. Het ging om context: leerlingen kregen een visueel kader waarin zulke verhalen geplaatst konden worden.

 

Toiletgerei en kleine gebruiksvoorwerpen

Linksonder is een groep voorwerpen afgebeeld die laat zien hoe breed het begrip huisraad op deze plaat wordt opgevat. Er staan twee verschillend gevormde kruiken of flessen en een handspiegel. De spiegel heeft een rond reflecterend vlak en een kort handvat.

Dergelijke kleine gebruiksvoorwerpen zijn voor de geschiedenis van het dagelijks leven minstens zo informatief als grote meubels. Ze maken duidelijk dat de makers van de reeks niet alleen architectuur en godsdienstige voorwerpen wilden tonen, maar ook aandacht besteedden aan de materiële omgeving waarin mensen leefden.

Voor de huidige museumbezoeker is dit onderdeel tevens interessant omdat het laat zien hoe archeologische en historische voorwerpen rond 1900 voor het onderwijs werden geïnterpreteerd en gevisualiseerd.

 

De binnenplaats als onderdeel van het huiselijk leven

Centraal op de plaat staat bij nummer VI een architectonische voorstelling. We kijken in een beschutte binnenplaats met muren en zuilen. Langs de bovenzijde groeit een rijk begroeide klimplant. Tegen de wanden bevinden zich zitplaatsen en in de ruimte staat een ronde tafel of verhoging.

Rechts is een waterbekken of fonteinachtige voorziening afgebeeld. Daarmee verschuift de aandacht van afzonderlijk huisraad naar de ruimtelijke omgeving waarin het huiselijke leven zich kon afspelen.

Voor leerlingen was dit belangrijk. Een huis in de Bijbelse wereld hoefde niet te beantwoorden aan het vertrouwde Nederlandse beeld van kamers die uitsluitend binnenshuis achter gesloten muren lagen. Een binnenplaats kon een wezenlijk onderdeel van de woonomgeving vormen.

De plaat koppelt ‘huisraad’ zo aan een breder begrip van wonen: meubels, gebruiksvoorwerpen en architectuur worden gezamenlijk gebruikt om een historische leefwereld op te bouwen.

 

Vier munten als tastbaar beeld van geld in de oudheid

Bij nummer VII staan vier munten naast elkaar. De tekenaar heeft beide zijden en verschillende motieven zichtbaar gemaakt. Onder meer een plant- of boommotief, een druiventros en een kruikvorm zijn herkenbaar.

De munten vervullen binnen de plaat een andere functie dan het bed, de tafel of de spiegel. Ze behoren niet letterlijk tot het meubilair van een woning, maar wel tot het dagelijks maatschappelijk leven.

In Bijbelse verhalen komen geld, betalingen, belastingen en munten regelmatig voor. Door voorbeelden van oude munten zichtbaar te maken kon de abstracte verwijzing naar geld worden verbonden met concrete objecten.

Welke specifieke munttypen hier in alle gevallen zijn bedoeld, kan op basis van de plaat alleen niet met voldoende zekerheid worden vastgesteld. Daarom is het voor een museumbeschrijving beter de zichtbare motieven te benoemen dan iedere munt zonder aanvullende documentatie exact te identificeren.

 

Een draagstoel als vervoermiddel en statussymbool

Rechts in het midden is bij nummer VIII een opvallende draagstoel afgebeeld. Vier mannen dragen met lange stangen een rijk uitgevoerde constructie. Een persoon zit verhoogd in de draagstoel, terwijl erboven een groot waaiervormig element zichtbaar is.

Deze voorstelling verbreedt het thema opnieuw. Huiselijk en maatschappelijk leven bestond volgens de opzet van de reeks niet uitsluitend uit voorwerpen binnenshuis. Ook manieren van vervoer, sociale positie en de wijze waarop mensen zich lieten verplaatsen konden bijdragen aan het begrijpen van de historische wereld waarin Bijbelse teksten werden geplaatst.

Het beeld is sterk schematisch weergegeven en wijkt in stijl af van de meer naturalistisch getekende scènes bovenaan. Daardoor krijgt het bijna het karakter van een archeologische of oudheidkundige reconstructietekening.

 

De plaat als visueel woordenboek van de Bijbelse leefwereld

Huisraad laat goed zien waarom aanschouwingsplaten een belangrijke plaats konden innemen in het onderwijs. Een tekst kon vertellen over een bed, tafel, spiegel, binnenplaats, munt of draagmiddel, maar leerlingen verbonden zulke woorden gemakkelijk met voorwerpen die zij uit hun eigen omgeving kenden.

De schoolplaat probeerde die automatische vertaalslag te doorbreken. De negen genummerde onderdelen boden een soort visueel woordenboek waarmee een onderwijzer voorwerpen en gebruiken kon aanwijzen en toelichten.

Daarbij is een belangrijk historisch onderscheid nodig. De plaat is geen fotografische registratie van het dagelijks leven in de Bijbelse oudheid. De voorstellingen zijn historische reconstructies die voortkwamen uit de kennis en interpretaties van de tijd waarin de plaat werd samengesteld.

Voor hedendaagse onderzoekers maakt juist dat de afbeelding dubbel interessant. Zij vertelt iets over de voorstelling van de Bijbelse oudheid, maar tegelijkertijd over de manier waarop die oudheid rond het begin van de twintigste eeuw aan schoolkinderen werd uitgelegd.

 

Serie B – Het huiselijk en Maatschappelijk Leven

Binnen de derde druk van Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis vormde Serie B een afzonderlijk thematisch geheel. Waar Serie A de Eeredienst van Israël behandelde, richtte Serie B zich op het huiselijk en maatschappelijk leven. De serieregistratie van de derde druk vermeldt Huisraad als Serie B, plaat V. Collection Trade

De omringende titels maken de opzet duidelijk. Tot Serie B behoorden onder meer Straat en huis, Tent en herberg, In Loofhutten, Kleeding, Huisraad en Wet en gebed. Kruis en graf. Samen boden deze platen achtergrondinformatie die leerlingen nodig konden hebben om personen, voorwerpen, gebouwen en gebruiken in Bijbelverhalen beter te begrijpen.

Bij latere heruitgaven van de derde druk veranderden nummering en soms ook afbeeldingen. Vooral bij uitvoeringen van Teulings konden wijzigingen optreden. Daardoor moet bij de identificatie van afzonderlijke exemplaren niet alleen naar de titel, maar ook naar drukker, beeldinhoud en uitvoering worden gekeken.

 

Van Lummel, Kemink & Zoon en de derde druk

De reeks gaat terug op Hendrik Jan van Lummel, die de eerste druk van zijn Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis in 1864 publiceerde. Die oorspronkelijke uitgave werd verzorgd door Kemink & Zoon in Utrecht. Van Lummel was bij de eerste druk zowel auteur als illustrator.

Voor deze Huisraad-plaat ligt de situatie anders. Van Lummel overleed in 1877, terwijl de derde druk in 1905 verscheen. De afbeeldingen van deze derde druk verschillen bovendien grotendeels van die van de eerste twee drukken; de tekenaar van de derde druk is volgens de beschikbare serieregistratie niet bekend.

Daarom is het niet verantwoord om de hier afgebeelde Huisraad zonder voorbehoud als een door Van Lummel getekende schoolplaat te beschrijven. Het is nauwkeuriger om te spreken van een plaat uit de Van Lummel-reeks, gebaseerd op het door hem ontwikkelde onderwijsconcept en later opnieuw samengesteld en uitgegeven.

Op de plaat staat onderaan de naam Kemink & Zoon te Utrecht. Rechtsonder is Teulings & Co., Amsterdam als grafische producent vermeld. Teulings behoort inderdaad tot de lithografische bedrijven die bij heruitgaven van de derde druk betrokken waren.

 

Huisraad als venster op onderwijs over het dagelijks leven

Juist doordat op Huisraad geen spectaculaire Bijbelse gebeurtenis plaatsvindt, laat deze schoolplaat een minder bekende kant van het Bijbelonderwijs zien. Kinderen moesten niet alleen verhalen en personen kennen, maar ook leren begrijpen hoe de wereld waarin die verhalen zich afspeelden volgens de toenmalige kennis werd voorgesteld.

Een bed, maaltijd, spiegel, binnenplaats, munt of draagstoel kon daarbij net zo nuttig zijn als een afbeelding van een tempel of religieuze ceremonie. Zulke alledaagse zaken gaven context aan woorden die leerlingen tijdens het lezen en vertellen tegenkwamen.

Tegenwoordig heeft de plaat daardoor een bredere erfgoedwaarde. Huisraad documenteert niet alleen een historische voorstelling van de materiële cultuur van de Bijbelse wereld, maar ook een onderwijsmethode waarin een groot, gedetailleerd beeld aan de schoolmuur de afstand tussen tekst en voorstelling moest verkleinen.

 

Wil u de schoolplaat van H.J. van Lummel "De Tabernakel van buiten "aannschaffen? Klik dan op de link.

 

Bronnen

• H.J. van Lummel – Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis – eerste druk, 1864.
• Handleiding behoorende bij de Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde geschiedenis – derde vermeerderde uitgave, 1905.
• Leidraad bij de Bijbelsche platen van H.J. van Lummel. Beknopte Bijbelsche Archeologie – 1927.
• Verzameling in Beeld – serieregistratie Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis, derde druk.

 

#Huisraad #VanLummel #BijbelschePlaten #BijbelseSchoolplaat #BijbelseArcheologie #DagelijksLeven #KeminkEnZoon #Teulings #Aanschouwingsonderwijs #HistorischeSchoolplaat