Vruchten en buitenleven – vruchten en voedselproductie in de Bijbelse wereld

De druif van wijnstok tot wijnpers

Linksboven hangt een forse tros donkere druiven aan een wijnrank. De bladeren zijn groot weergegeven, zodat behalve de vrucht ook de plant herkenbaar is.

Midden boven staan twee mannen met blote voeten in een rechthoekige bak. Het onderschrift identificeert deze voorstelling als Wijnpersbak. De scène verbeeldt het treden van druiven: door druk op de vruchten kwam het sap vrij. Achter en naast de mannen zijn verschillende niveaus van de installatie zichtbaar en vóór de pers staan twee kruiken.

Voor het onderwijs vormden druiventros en wijnpers een logische combinatie. Een leerling kon eerst de vrucht herkennen en vervolgens zien hoe die werd verwerkt. Begrippen als wijngaard, wijnoogst en wijnpers kregen daardoor een concretere betekenis.

Dat was bij Bijbelonderwijs bijzonder relevant. Druiven, wijngaarden, wijn en persen komen veelvuldig voor in zowel letterlijke beschrijvingen als beeldspraak.

 

De wijnzak van dierenhuid

Rechtsboven staat een opvallend voorwerp dat in het onderschrift Lederzak (Wijn) wordt genoemd. De oorspronkelijke vorm van de dierenhuid is nog herkenbaar aan de vier poten en de hals.

Het voorwerp hielp een begrip verduidelijken dat zonder afbeelding gemakkelijk verkeerd kon worden voorgesteld. Een historische wijnzak was geen tas zoals het moderne Nederlandse woord ‘zak’ zou kunnen suggereren, maar kon bestaan uit een bewerkte dierenhuid waarin vloeistof werd bewaard of vervoerd.

Dat maakt dit kleine onderdeel van de plaat didactisch belangrijk. De wijnzak komt rechtstreeks terug in Bijbelse teksten, waaronder de bekende vergelijking waarin nieuwe wijn niet in oude wijnzakken wordt gedaan. Met een afbeelding voor zich kon een leerling beter begrijpen waarom het rekken en barsten van zo'n houder betekenis had.

 

Olijven en de werking van de olijvenpers

Links van het midden staat een afzonderlijke olijventak. De smalle bladeren zijn duidelijk herkenbaar en aan de tak hangen vruchten in verschillende kleuren. Daarmee toont de plaat niet alleen de vorm van de olijf, maar ook verschil in uiterlijk tijdens de rijping.

Het grootste tafereel onderaan laat de volgende stap zien. Drie vrouwen werken rond een ronde installatie met een grote rechtopstaande stenen schijf. Volgens het onderschrift gaat het om een olijvenpers.

De voorstelling maakt zichtbaar dat het verwerken van olijven arbeid en werktuigen vereiste. De zware steen wordt met een horizontale balk in beweging gebracht. Een vrouw bevindt zich bij de ronde bak, terwijl twee anderen bij de lange aandrijfstang staan.

Voor leerlingen ontstond zo een directe beeldrelatie tussen olijfboom, olijf en verwerking. Olijfolie was in de Bijbelse wereld niet alleen voedsel. Olie komt in de Bijbel eveneens voor bij verlichting, lichaamsverzorging en religieuze handelingen.

 

Vijgen en de herkenbare bladeren van de vijgenboom

Rechts in het midden staat een tak met grote, diep ingesneden bladeren en meerdere vijgen. Daaronder zijn enkele vruchten afzonderlijk afgebeeld.

De vijgenboom is een van de planten die in Bijbelse teksten regelmatig wordt genoemd. De schoolplaat maakte vooral het uiterlijk van blad en vrucht herkenbaar. Dat was nuttig voor leerlingen in Nederland, waar de vijgenboom veel minder vanzelfsprekend tot de dagelijkse omgeving behoorde dan in warmere streken.

De combinatie van een vrucht aan de tak en enkele losse exemplaren vergrootte bovendien de herkenbaarheid. De leerling kreeg niet alleen een gestileerde plant te zien, maar kon de afzonderlijke vrucht vergelijken met de manier waarop zij aan de boom groeit.

 

Dadeltrossen als product van een warm klimaat

Linksonder zijn trossen dadels weergegeven. De langwerpige vruchten hangen in groepen bijeen. Daarnaast is een afzonderlijke tros afgebeeld waarvan de vruchten groter en duidelijker zichtbaar zijn.

Opvallend is dat de plaat hier niet de gehele dadelpalm toont. De aandacht ligt uitsluitend op het eetbare product en de manier waarop de vruchten in een tros bijeenhangen.

Binnen het geheel versterkt dit onderdeel het beeld van een andere natuurlijke omgeving. Druiven, olijven, vijgen en dadels hielpen een Nederlandse leerling zich een voedselcultuur voor te stellen die samenhing met een warmer en droger klimaat.

 

De granaatboom met bloem én vrucht

Rechtsonder is de ontwikkeling van de granaatboom bijzonder zorgvuldig weergegeven. Het onderschrift spreekt expliciet van “Tak, bloem en vrucht van den granaatboom.”

Aan de tak staan rood-oranje bloemen, terwijl onderaan een grote rijpe granaatappel is afgebeeld. De kroonvormige kelk aan de bovenzijde van de vrucht is duidelijk zichtbaar.

Hier krijgt de schoolplaat bijna het karakter van een botanische onderwijsillustratie. De leerling zag niet alleen het eindproduct, maar ook de plant waaraan het groeide en de bloem die aan de vrucht voorafging.

De keuze voor de granaatappel heeft tegelijkertijd een duidelijke Bijbelse achtergrond. Granaatappels worden in het Oude Testament als vruchten genoemd, maar de vorm ervan komt ook terug in religieuze versieringen. Daardoor had herkenning van de plant betekenis buiten voedselkennis alleen.

 

Vrucht, werktuig en arbeid vormen samen één les

De compositie van Vruchten en buitenleven is geen realistisch landschap. De verschillende onderdelen zweven als afzonderlijke leereenheden tegen een lichte achtergrond en zijn niet op dezelfde schaal afgebeeld.

Juist daardoor kon de plaat als een groot visueel overzicht worden gebruikt. De maker groepeerde natuurlijke producten en menselijke verwerking zo dat verschillende verbanden zichtbaar werden.

Bij de druif ontstaat een keten van vrucht – wijnpers – wijn – wijnzak. Bij de olijf zien we tak – vrucht – pers – olieproductie. Vijgen, dadels en granaatappel vullen dit aan met andere kenmerkende vruchten uit de behandelde leefwereld.

Deze opbouw onderscheidt de plaat van een gewone botanische wandplaat. Niet de plantensoort op zichzelf, maar de betekenis ervan binnen het dagelijkse leven staat centraal.

 

Serie B. 4 van Van Lummels Bijbelsche platen

De historische titel, uitgever en plaats binnen de reeks kunnen bij dit exemplaar rechtstreeks van de plaat worden afgelezen. Onderaan staat Uitgave van Kemink & Zoon, te Utrecht, daarnaast VAN LUMMELEN Bijbelsche platen en rechtsonder SERIE B. 4.

De reeks gaat terug op het werk van Hendrik Jan van Lummel (1815–1877), de Utrechtse onderwijzer, schrijver en tekenaar die in de negentiende eeuw verschillende platenreeksen voor het aanschouwingsonderwijs ontwikkelde. Zijn Bijbelse platen werden eveneens door Kemink & Zoon uitgegeven.

Van Lummels Bijbelse platen verschenen in verschillende drukken en werden na zijn overlijden voortgezet en gewijzigd. Een derde druk van Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis wordt vanaf 1905 gedocumenteerd en kende vervolgens heruitgaven.

Voor deze specifieke afbeelding is daarom voorzichtigheid nodig met het begrip ‘illustrator’. Hoewel de reeks Van Lummels naam draagt, overleed hij ruim vóór het verschijnen van de derde druk. Op Vruchten en buitenleven staat geen afzonderlijke tekenaar vermeld. Zonder aanvullende primaire documentatie kan deze concrete compositie daarom niet met zekerheid persoonlijk aan Van Lummel als illustrator worden toegeschreven.

 

Kemink & Zoon en het Utrechtse onderwijsfonds

Kemink & Zoon te Utrecht staat op de plaat als uitgever vermeld. De firma speelde een belangrijke rol bij de verspreiding van Van Lummels onderwijsplaten en de bijbehorende publicaties.

Voor deze plaat is vooral van belang dat tekst en beeld als één onderwijsmiddel zijn opgezet. De grote illustraties zorgen voor herkenning op afstand, terwijl de korte woordenregel onderaan de afzonderlijke onderwerpen benoemt.

Zo kon de plaat klassikaal worden gebruikt zonder dat alle informatie in het beeld zelf hoefde te worden gedrukt. De onderwijzer beschikte over een aantal duidelijk aanwijsbare onderwerpen die vervolgens mondeling konden worden toegelicht.

 

Wat leerlingen met Vruchten en buitenleven konden leren

De afbeelding bood verschillende niveaus van waarneming. Een leerling kon een druif, vijg of granaatappel leren herkennen, maar vervolgens ook ontdekken dat landbouwproducten moesten worden geoogst, verwerkt, bewaard en vervoerd.

Vooral de wijnpersbak en olijvenpers maakten processen zichtbaar die voor Nederlandse schoolkinderen niet tot de dagelijkse omgeving behoorden. De plaat bracht daarmee woorden uit Bijbelteksten dichter bij een concrete materiële werkelijkheid.

Tegelijkertijd laat de afbeelding zien hoe men rond het begin van de twintigste eeuw de Bijbelse leefwereld voor schoolgebruik reconstrueerde. Niet ieder detail hoeft daarom als exacte archeologische weergave te worden beschouwd. De plaat is ook een document van de historische kennis en beeldvorming van de periode waarin deze versie werd samengesteld.

 

Tussen Bijbelonderwijs, plantkunde en voedselgeschiedenis

Vruchten en buitenleven is als onderwijserfgoed bijzonder veelzijdig. Op één plaat ontmoeten Bijbelonderwijs, plantkunde, landbouw en de geschiedenis van voedselverwerking elkaar.

Voor hedendaagse museumbezoekers maken juist de concrete details de voorstelling toegankelijk. De wijnzak van dierenhuid, de mannen in de wijnpers en de vrouwen bij de zware olijvenpers tonen een wereld waarin voedselproductie veel directer zichtbaar verbonden was met lichamelijke arbeid en eenvoudige werktuigen.

Daarmee vertelt de plaat twee verhalen tegelijk. Zij laat zien welke vruchten en gebruiksvormen men met de Bijbelse wereld verbond én hoe Nederlandse onderwijsuitgevers zulke kennis omzetten in een groot, overzichtelijk beeld voor het klaslokaal.

 

Wil u de schoolplaat van H.J. van Lummel "Vruchten en buitenleven" aannschaffen? Klik dan op de link.

 

Bronnen

• H.J. van Lummel – Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde Geschiedenis – oorspronkelijke negentiende-eeuwse platenreeks.
• Handleiding behoorende bij de Bijbelsche Platen tot recht begrip der gewijde geschiedenis – derde vermeerderde uitgave, 1905.
• Leidraad bij de Bijbelsche platen van H.J. van Lummel. Beknopte Bijbelsche Archeologie – 1927.
• Kemink & Zoon, Utrecht – Van Lummels Bijbelsche platen.
• Stichting Behoud van Oud – collectie- en achtergrondinformatie over de schoolplaten van Hendrik Jan van Lummel.

 

#VruchtenEnBuitenleven #VanLummel #BijbelschePlaten #BijbelseSchoolplaat #KeminkEnZoon #Druiven #Olijven #Vijgen #Granaatappel #HistorischeSchoolplaat