Deze historische schoolplaat brengt de bezoeker naar 18 april 1521, wanneer Maarten Luther zich in Worms tegenover keizer Karel V en vertegenwoordigers van het Heilige Roomse Rijk moest verantwoorden voor zijn geschriften. Luther staat vrijwel centraal in een dichtbevolkte zaal, omgeven door vorsten, geestelijken en andere hoogwaardigheidsbekleders.

van de monumentale wanddecoratie van de Kaiserpfalz in Goslar. Het werk wordt in verschillende bronnen rond 1880–1882 gedateerd; andere documentatie geeft voor het fresco een ruimere ontstaansperiode van 1879–1897.

Dat onderscheid is belangrijk. De Nederlandse plaat reproduceert dus een negentiende-eeuwse interpretatie van een gebeurtenis uit 1521. Zij vertelt daardoor tegelijkertijd iets over de Reformatie én over de manier waarop die Reformatie eeuwen later in historische schilderkunst en onderwijs werd voorgesteld.

J.B. Wolters nam het beeld op in Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis. Bij de platen verschenen handleidingen voor de onderwijzer. Voor deze Lutherplaat zijn verschillende begeleidende teksten bekend. Onderwijshistorische documentatie vermeldt onder meer een versie van H. Wagenvoort en een afzonderlijke behandeling door J.H. Werkman voor rooms-katholieke scholen. Juist bij een gevoelig onderwerp als de Reformatie konden zulke begeleidende teksten vanuit verschillende confessionele gezichtspunten worden geschreven.

Luther alleen tegenover een zaal vol macht

De compositie is opgebouwd rond een eenvoudig maar krachtig contrast. Luther staat. De machthebbers zitten en kijken.

Luther is in een lang, donker gewaad weergegeven en bevindt zich vrij in de ruimte. Vrijwel alle aandacht wordt naar hem toe geleid. Tegenover en rondom hem bevindt zich een buitengewoon dicht gezelschap van geestelijken, vorsten, hovelingen en vertegenwoordigers van het Rijk.

De rijkdom van hun kleding contrasteert sterk met Luthers sobere verschijning. Bont, fluweel, hoofddeksels, kerkelijke gewaden en andere tekenen van rang vullen de voorstelling. Links verheffen zich vaandels en de rijksadelaar; rechts en op de achtergrond versterken architectuur, zetels en ceremoniële aankleding het karakter van een officiële bijeenkomst.

Keizer Karel V bevindt zich niet als monumentale alleenheerser in het midden van het beeld. Wislicenus laat juist Luther de visuele hoofdrol innemen. Onderzoek naar de iconografie van het schilderij wijst eveneens op deze bewuste ordening: de aandacht van de aanwezigen wordt naar Luther geleid, terwijl keizer, geestelijkheid en vorsten als verschillende machtsblokken rondom hem zijn gegroepeerd.

18 april 1521: de weigering om te herroepen

De Rijksdag van Worms vormde een cruciaal moment in het conflict rond Luther. Zijn geschriften en opvattingen hadden hem inmiddels rechtstreeks tegenover het kerkelijk gezag gebracht.

Luther verscheen op 17 en 18 april 1521 voor de Rijksdag. Hem werd gevraagd of de voorgelegde boeken van hem waren en of hij bereid was zijn geschriften te herroepen. Na bedenktijd gaf hij op 18 april zijn uitvoerige antwoord. In essentie stelde hij dat hij alleen kon herroepen wanneer hij door de Schrift of overtuigende argumenten van zijn dwaling werd overtuigd. Een bron met de historische tekst bevestigt deze kern van zijn verdediging.

De later beroemd geworden woorden ‘Hier sta ik, ik kan niet anders’ moeten daarbij voorzichtig worden behandeld. Zij behoren sterk tot de Luthertraditie, maar worden niet als betrouwbaar vastgelegde letterlijke slotwoorden van zijn optreden beschouwd. Een historische behandeling van de Rijksdag merkt eveneens op dat deze formulering waarschijnlijk niet de exacte uitgesproken tekst is.

Dat maakt de voorstelling van Wislicenus des te interessanter. De schilder verbeeldt niet simpelweg een fotografisch reconstrueerbaar ogenblik. Hij creëert een negentiende-eeuws geschiedenisbeeld waarin Luther wordt voorgesteld als de individuele figuur die tegenover kerkelijke en wereldlijke autoriteit zijn overtuiging verdedigt.

Hermann Wislicenus en een negentiende-eeuws beeld van Luther

Hermann Wislicenus (1825–1899) was een Duitse schilder die vooral bekend werd door monumentale historische voorstellingen. Zijn Lutherbeeld maakte deel uit van de omvangrijke decoratie van de Kaisersaal van de Kaiserpfalz in Goslar. Wikimedia Commons

De context waarin het schilderij ontstond is essentieel voor de interpretatie. Het werk werd niet kort na de Reformatie gemaakt, maar in het pas verenigde Duitse Keizerrijk van de late negentiende eeuw. Onderzoek naar de iconografie van de Kaiserpfalz plaatst de schilderingen dan ook binnen een bredere nationale geschiedvoorstelling waarin het middeleeuwse Duitse Rijk en het moderne keizerrijk met elkaar in verband werden gebracht.

Daarbinnen kreeg Luther een prominente plaats. De schildering presenteert hem niet als een klein onderdeel van een ingewikkelde politieke vergadering, maar als het morele en visuele middelpunt van de gebeurtenis. Dat is een interpretatie van de geschiedenis – en juist daardoor is deze schoolplaat tegenwoordig een interessante historische bron.

J.B. Wolters en Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis

De Nederlandse uitgave maakte deel uit van Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis, verbonden aan J.W. de Jongh en H. Wagenvoort en uitgegeven door J.B. Wolters. Bibliografische en collectiegegevens verbinden Luther op den Rijksdag te Worms, 1521 expliciet aan deze reeks. Oleel

Opmerkelijk is dat een gebeurtenis in Worms en een schildering uit Goslar een plaats kregen binnen een Nederlandse reeks over de vaderlandse geschiedenis. De verklaring ligt in de betekenis die de Reformatie ook voor de geschiedenis van de Nederlanden had. De religieuze ontwikkelingen van de zestiende eeuw konden niet los worden gezien van de latere kerkelijke en politieke conflicten in de Nederlanden.

De serie veranderde bovendien door de tijd. Voor dezelfde historische gebeurtenis verscheen later een andere beeldversie. Onderwijshistorische documentatie vermeldt dat de oorspronkelijke Wislicenusplaat in 1950 werd vervangen door een nieuwe voorstelling van J.H. Isings. Daarmee bestaan er twee wezenlijk verschillende schoolplaatbeelden van Luther in Worms binnen de Nederlandse onderwijstraditie.

Hoe deze Lutherplaat in de klas kon functioneren

Voor leerlingen bood de grote wandplaat iets wat een tekstboek veel moeilijker kon bereiken: een complete historische scène die gezamenlijk bekeken en besproken kon worden.

De onderwijzer kon de aandacht richten op Luther, vervolgens op de keizer, de geestelijkheid en de wereldlijke vorsten en zo de machtsverhoudingen rondom de Reformatie bespreken. De voorstelling bood ook gelegenheid om kleding, rangonderscheidingen, vaandels en de inrichting van de vergadering te bekijken.

Tegelijkertijd moest de afbeelding worden uitgelegd. De leerlingen zagen immers geen rechtstreeks beeldverslag uit 1521, maar een veel later geconstrueerde historische voorstelling. De bijbehorende onderwijzershandleidingen waren daarom belangrijk. Dat juist voor deze plaat verschillende confessioneel gekleurde toelichtingen bestonden, laat zien hoe gevoelig de interpretatie van de Reformatie in het Nederlandse onderwijs kon zijn.

Een compositie die Luther groter maakt zonder hem groter te schilderen

Wislicenus bereikt de nadruk op Luther niet door hem uitzonderlijk groot weer te geven. Zijn positie, houding, kleding en de blikrichtingen van de omstanders doen het werk.

De figuur staat rechtop in een relatief open gedeelte van de compositie. Zijn donkere gewaad vormt een rustige verticale vorm tussen een overvloed aan kleuren, stoffen en gezichten. De omringende groepen zijn daarentegen dicht opeengepakt.

Ook licht en ruimte sturen de blik. Kunsthistorische analyse van het oorspronkelijke werk heeft erop gewezen dat Luther sterker in het licht staat, terwijl Karel V terughoudender en meer in de omringende massa is geplaatst. Daardoor verschuift het visuele zwaartepunt van de formeel machtigste persoon – de keizer – naar degene die zich voor hem moet verantwoorden.

Dat maakt het beeld buitengewoon effectief als geschiedenisplaat. Zonder lange tekst is onmiddellijk zichtbaar wie volgens de kunstenaar de hoofdrol in het verhaal speelt.

Twee historische lagen in één schoolplaat

Luther op de Rijksdag te Worms – 1521 is als onderwijserfgoed vooral waardevol doordat verschillende tijden in één object samenkomen.

De eerste laag is 1521: Luther, Karel V en het conflict dat onderdeel werd van de geschiedenis van de Reformatie.

De tweede laag is de negentiende eeuw: Hermann Wislicenus verbeeldde die geschiedenis vanuit zijn eigen tijd, binnen een monumentaal Duits historisch programma in Goslar.

Daar kwam vervolgens nog een Nederlandse onderwijscontext bij toen J.B. Wolters de voorstelling als schoolplaat verspreidde. Dezelfde gebeurtenis kreeg later opnieuw een andere visuele vorm toen de Wislicenus-uitvoering plaatsmaakte voor een versie van J.H. Isings. Onderwijsgeschiedenis

Juist die opeenvolging maakt het mogelijk om niet alleen te vragen wat er in Worms gebeurde, maar ook hoe latere generaties vonden dat die gebeurtenis eruit moest zien.