Maarten de Jongh’s Natuurplaten nr. 14 – Het weer

Wolken, regen, sneeuw, hagel, wind, temperatuur en zonlicht krijgen ieder een plaats. Daarnaast zijn verschillende instrumenten en toepassingen afgebeeld die verband houden met het waarnemen van het weer of het benutten van natuurlijke energie.

Daarmee is Het weer een schoolplaat waarop natuurverschijnselen en menselijke waarneming rechtstreeks met elkaar worden verbonden.

 

Wolken als belangrijk onderdeel van het weer

Bovenaan de plaat nemen verschillende wolkenvormen een prominente plaats in.

De wolken verschillen duidelijk in vorm, hoogte en structuur. Sommige zijn dun en uitgestrekt, andere vormen compacte stapelwolken of veel grotere wolkenmassa's.

Voor het onderwijs was dit een aantrekkelijke manier om kinderen te leren dat een bewolkte hemel niet eenvoudigweg uit 'wolken' bestaat. Wolken kunnen sterk van uiterlijk verschillen en hangen samen met uiteenlopende weersomstandigheden.

De grote open lucht bovenaan de schoolplaat functioneert daarmee bijna als een klein overzicht van verschillende hemelbeelden.

 

Regen, sneeuw en hagel

Op de plaat worden verschillende vormen van neerslag zichtbaar gemaakt.

Regen is de meest vertrouwde vorm, maar daarnaast zijn ook winterse neerslag en hagel weergegeven. Door deze verschijnselen binnen dezelfde plaat naast elkaar te behandelen, kon tijdens de les worden besproken dat water uit de atmosfeer in verschillende vormen het aardoppervlak kan bereiken.

Het onderwerp wordt daardoor niet uitsluitend theoretisch behandeld. Klaasen gebruikt herkenbare landschappen en weerssituaties om de verschillende vormen van neerslag aanschouwelijk te maken.

Voor leerlingen waren dit bovendien verschijnselen die zij uit het dagelijks leven kenden en vervolgens aan de afbeeldingen op de plaat konden koppelen.

 

De regenboog

Een van de meest kleurrijke onderdelen van de plaat is de regenboog.

Dit opvallende natuurverschijnsel ontstaat wanneer zonlicht en waterdruppels onder geschikte omstandigheden samenkomen. Het witte zonlicht wordt daarbij in verschillende kleuren uiteengelegd.

Voor een schoolplaat is de regenboog een bijzonder dankbaar onderwerp. Vrijwel ieder kind kent het verschijnsel, maar het is in de natuur slechts tijdelijk zichtbaar.

Op de wandplaat kon de regenboog tijdens de gehele les worden bekeken en besproken.

 

Wind zichtbaar maken

Wind zelf is onzichtbaar. We kunnen hem alleen waarnemen door zijn effecten op de omgeving of met behulp van instrumenten.

Sandra Klaasen laat daarom verschillende manieren zien waarop windrichting en windkracht kunnen worden waargenomen.

Op de plaat zijn onder andere een windvaan en een instrument voor het meten van wind weergegeven. Daarnaast maken landschappelijke elementen de aanwezigheid van bewegende lucht aanschouwelijk.

Hiermee toont de plaat een interessant probleem binnen natuurillustratie: hoe teken je iets dat zelf niet zichtbaar is?

Het antwoord is door de gevolgen en meetmethoden af te beelden.

 

Het meten van temperatuur

Ook een thermometer heeft een duidelijke plaats op de plaat.

Temperatuur kunnen we voelen, maar voor een nauwkeurige waarneming is een meetinstrument nodig. De thermometer vertaalt een onzichtbare natuurkundige grootheid naar een afleesbare waarde.

Daarmee kon de onderwijzer een belangrijk onderscheid bespreken tussen een persoonlijke waarneming – het voelt koud of warm – en een meting.

De aanwezigheid van dergelijke instrumenten maakt Het weer meer dan een verzameling fraaie weersbeelden. De plaat gaat ook over onderzoeken en meten.

 

Neerslag meten

Naast temperatuur en wind kan ook de hoeveelheid gevallen neerslag worden gemeten.

Op de plaat is daarvoor een regenmeter weergegeven. Het eenvoudige instrument maakt duidelijk dat weerswaarneming niet uitsluitend bestaat uit naar de lucht kijken.

Door gedurende een bepaalde periode neerslag te verzamelen en te meten kunnen waarnemingen met elkaar worden vergeleken.

Dit soort afbeeldingen kon gemakkelijk worden gekoppeld aan praktisch natuuronderwijs. Een school kon immers zelf eenvoudige weerswaarnemingen uitvoeren en de resultaten bijhouden.

 

Wind als energiebron

Opvallend is de aanwezigheid van een windturbine.

Daarmee krijgt wind op de plaat nog een tweede betekenis. Bewegende lucht is niet alleen een weersverschijnsel dat kan worden gemeten; de energie ervan kan ook door mensen worden benut.

De windturbine plaatst de natuurkundige informatie daarmee in een menselijke en technische context.

Dat is interessant binnen Maarten de Jongh’s Natuurplaten, omdat de serie vaker laat zien dat natuur en menselijke activiteiten niet strikt van elkaar gescheiden zijn.

 

Zonlicht en zonnepanelen

Ook zonnepanelen zijn op de plaat afgebeeld.

Net als bij de windturbine wordt hiermee een verbinding gelegd tussen een natuurlijk verschijnsel en menselijke toepassing. Zonnestraling bepaalt niet alleen in belangrijke mate het weer en de temperatuur op aarde; zonlicht kan ook worden benut voor energieopwekking.

De aanwezigheid van zonnepanelen en een windturbine geeft de plaat bovendien een duidelijk andere uitstraling dan veel oudere weerkundige schoolplaten.

Technologische toepassingen maken nadrukkelijk deel uit van het beeld.

 

Weer waarnemen én meten

Wanneer alle onderdelen gezamenlijk worden bekeken, valt op dat Sandra Klaasen steeds twee manieren van kijken combineert.

Aan de ene kant staan de zichtbare weersverschijnselen: wolken, regen, sneeuw, hagel, zon en regenboog.

Aan de andere kant staan de instrumenten waarmee mensen het weer onderzoeken: thermometer, regenmeter, windvaan en andere meetmiddelen.

Daardoor kan een leerling de stap maken van dagelijkse ervaring naar systematische waarneming.

Iedereen kan zeggen dat het koud, warm, nat of winderig is. Met instrumenten kunnen zulke omstandigheden echter worden gemeten en vergeleken.

De schoolplaat brengt beide werelden bij elkaar.

 

Sandra Klaasen als illustrator

Op de oorspronkelijke schoolplaat staat Sandra Klaasen expliciet als tekenaar vermeld.

Bij Het weer stond zij voor een heel andere illustratieve opgave dan bijvoorbeeld bij Camouflage, eveneens door haar getekend.

Hier moest zij geen specifieke diergroep of levenscyclus zichtbaar maken, maar een verzameling natuurverschijnselen die zich op verschillende momenten en onder verschillende omstandigheden voordoen.

Een regenboog, sneeuwbui, verschillende wolkentypen, een thermometer en een windturbine komen in werkelijkheid niet noodzakelijk allemaal tegelijkertijd in één landschap voor.

Klaasen brengt ze toch binnen één beeldvlak samen omdat de schoolplaat geen fotografische momentopname wil zijn. Het is een visueel overzicht van een onderwerp.

Daarbij combineert zij landschappelijke illustraties met kleinere informatieve voorstellingen. Het grote beeld geeft sfeer en herkenning; de afzonderlijke details bieden aanknopingspunten voor uitleg.

Dit is kenmerkend voor educatieve illustratie: de werkelijkheid wordt geordend zodat zij beter kan worden bestudeerd.

 

Een schoolplaat voor eigen waarnemingen

Het onderwerp Het weer leende zich bij uitstek voor praktisch onderwijs.

Leerlingen hoefden niet ver van school om zelf waarnemingen te doen. Iedere dag bood een nieuwe gelegenheid.

Hoe ziet de lucht eruit? Welke wolken zijn zichtbaar? Uit welke richting komt de wind? Wat is de temperatuur? Is er neerslag gevallen?

De instrumenten op de plaat konden aanleiding geven om dergelijke gegevens daadwerkelijk te meten en te registreren.

Daarmee kon de schoolplaat het beginpunt vormen van een eenvoudige vorm van zelfstandig natuuronderzoek.

 

Een momentopname van veranderend natuuronderwijs

Voor een museumcollectie is Het weer ook interessant vanwege de combinatie van klassieke en moderne elementen.

Wolken, neerslag, wind en temperatuur behoren al zeer lang tot de onderwerpen van het natuuronderwijs. De thermometer, regenmeter en windvaan passen eveneens in die traditie.

Tegelijkertijd verschijnen op deze plaat ook windenergie en zonne-energie.

Hierdoor wordt het onderwerp weer verbonden met techniek en de manier waarop mensen natuurlijke energiebronnen benutten.

De plaat is daarmee niet uitsluitend een afbeelding van de atmosfeer, maar ook een document van de onderwerpen die binnen het natuuronderwijs belangrijk werden gevonden.

 

Het weer als onderdeel van het dagelijks leven

Van alle onderwerpen binnen Maarten de Jongh’s Natuurplaten is het weer misschien wel een van de meest direct herkenbare.

Iedere leerling heeft ermee te maken. Regen op weg naar school, vorst in de winter, een warme zonnige dag, harde wind of een onverwachte regenboog maken het onderwerp concreet.

Sandra Klaasen gebruikt juist die herkenbaarheid als uitgangspunt en voegt vervolgens de instrumenten toe waarmee dagelijkse waarnemingen kunnen worden onderzocht.

Zo wordt kijken naar de lucht het begin van natuurwetenschappelijke nieuwsgierigheid.

Nr. 14 – Het weer, getekend door Sandra Klaasen en uitgegeven door De Ruiter BV te Gorinchem, vormt daarmee een karakteristiek onderdeel van Maarten de Jongh’s Natuurplaten: een schoolplaat waarop de voortdurend veranderende wereld boven onze hoofden wordt samengebracht met de instrumenten waarmee mensen proberen die wereld te begrijpen en te meten.