Deel 2 – Materiaalonderzoek, afmetingen en de mogelijke oorspronkelijke Noordhoff-inlijsting
Schoolplatenmuseum.nl | Onderzoeksdossier | Oktober 2026
1. Inleiding
Bij het onderzoek naar historische schoolplaten gaat de aandacht meestal uit naar de voorstelling, de kunstenaar, de uitgever en het jaar van verschijnen. De fysieke uitvoering van een schoolplaat kan echter minstens zo interessant zijn.
Het Schoolplatenmuseum onderzoekt een bijzonder exemplaar van De Zuidoostrand der Veluwe, plaat XXVI uit de serie Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland, uitgegeven door P. Noordhoff te Groningen. De voorstelling is gebaseerd op een schilderij van Hendrik Jan Wolter (1873–1952) en verscheen voor het eerst in 1916.
Het onderzochte exemplaar bevindt zich achter glas in een donkere, vermoedelijk eikenhouten lijst. Anders dan bij veel los bewaard gebleven platen is aan de voorzijde geen brede witte papiermarge zichtbaar. Op de achterkant bevindt zich bovendien een afzonderlijke strook papier met de oorspronkelijke titel.
Deze combinatie van kenmerken vormt de aanleiding voor een gedetailleerd objectonderzoek.
Het doel is vast te stellen welke onderdelen oorspronkelijk kunnen zijn, welke mogelijk later zijn aangepast en of de uitvoering overeenkomt met de wijze waarop Noordhoff zijn schoolplaten destijds ingelijst verkocht.
2. Objectbeschrijving
KenmerkBeschrijvingTitelDe Zuidoostrand der VeluwePlaatnummerXXVI (26)KunstenaarHendrik Jan WolterUitgeverP. Noordhoff, GroningenSerieAardrijkskundige Wandplaten van NederlandEerste verschijningsjaar1916DruktechniekVermoedelijk historische kleurenlithografieZichtbare afbeelding101,5 × 72 cmBuitenmaat inclusief lijstCirca 111,5 × 82 cmLijstDonker hout, vermoedelijk eikenBeglazingGlasAchterzijdeBruine vezelachtige plaat, houten bevestigingsdelen en schroevenBijzonder kenmerkAfzonderlijke gedrukte titelstrook achteropExact drukjaarNiet vastgesteldOorspronkelijkheid lijstIn onderzoek
De afmetingen zijn door de eigenaar opgenomen. Het onderzoek berust op visuele inspectie, fotografische documentatie en vergelijking met historische bronnen.
De lijst is niet gedemonteerd. Daardoor blijven sommige materiaaltechnische vragen voorlopig onbeantwoord.
3. De voorzijde: een volledige voorstelling zonder witte rand
Het eerste opvallende kenmerk is de wijze waarop de voorstelling in de lijst is geplaatst.
Bij veel losse Noordhoff-schoolplaten bevindt de afbeelding zich binnen een brede lichte papiermarge. In die marge zijn doorgaans de titel en andere uitgavegegevens gedrukt.
Bij het onderzochte exemplaar ontbreekt deze zichtbare marge vrijwel volledig.
De geschilderde voorstelling loopt tot dicht tegen de binnenzijde van de lijst. De compositie lijkt volledig bewaard: er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat essentiële delen van het oorspronkelijke schilderij zijn afgesneden.
Dat is belangrijk. Het wijst erop dat de huidige presentatie niet noodzakelijk tot stand is gekomen door het verkleinen van de voorstelling zelf.
Een andere mogelijkheid is dat uitsluitend de omliggende papiermarges zijn verwijderd of achter de lijst verborgen.
Beide mogelijkheden worden in het onderzoek betrokken.
4. Analyse van de afmetingen
De oorspronkelijke grote schoolplaten uit deze serie hadden doorgaans een papierformaat van circa 115 × 85 centimeter.
De zichtbare voorstelling van het onderzochte exemplaar meet 101,5 × 72 centimeter.
Het verschil bedraagt:
RichtingBerekeningVerschilBreedte115 − 101,5 cm13,5 cmHoogte85 − 72 cm13 cm
Als de voorstelling ongeveer midden op het oorspronkelijke vel stond, zou de witte rand gemiddeld 6,75 centimeter links en rechts en 6,5 centimeter boven en onder hebben bedragen.
Dat is een aanzienlijke papiermarge.
De houten lijst heeft een breedte van ongeveer vijf centimeter. De totale buitenmaat bedraagt circa 111,5 × 82 centimeter.
Hieruit volgt dat het buitenformaat van de lijst kleiner is dan het oorspronkelijke standaardpapierformaat, terwijl de zichtbare voorstelling zelf goed binnen de lijst past.
Dit ondersteunt de mogelijkheid dat het oorspronkelijke papier bij het inlijsten is aangepast.
Het bewijst echter niet dat de randen daadwerkelijk zijn afgesneden. Een deel van het papier kan ook achter de sponning of onder de achterconstructie verborgen liggen.
Voorlopige conclusie: de maatvoering is goed verenigbaar met een grote oorspronkelijke Noordhoff-schoolplaat waarvan de brede buitenmarges niet langer zichtbaar zijn.
5. De eikenhouten lijst
De schoolplaat bevindt zich in een brede, donker afgewerkte houten lijst.
De lijst heeft een relatief sober profiel. De nadruk ligt op de afbeelding, niet op een rijk versierde omlijsting.
Dat past bij een functionele schoolplaat die bedoeld was voor langdurig gebruik in een klaslokaal, schoolgebouw of andere openbare ruimte.
Historische Noordhoff-advertenties bevestigen dat de uitgever de schoolplaten ook in eikenhouten lijsten verkocht, desgewenst voorzien van glas.
De aanwezigheid van een dergelijke lijst bij het onderzochte exemplaar is daarom historisch verklaarbaar.
Op de beschikbare foto's vertoont de lijst een oudere afwerking. Het hout heeft een donkere kleur en de hoekverbindingen lijken traditioneel uitgevoerd.
Toch kan op basis van foto's niet met zekerheid worden vastgesteld dat het daadwerkelijk eikenhout betreft. Evenmin kan de ouderdom van de lijst uitsluitend aan de hand van de kleur of het uiterlijk worden bepaald.
Het onderzoek maakt daarom onderscheid tussen twee vragen:
Is de lijst oud? Dat is op grond van de uiterlijke kenmerken aannemelijk, maar niet exact gedateerd.
Is de lijst oorspronkelijk door Noordhoff geleverd? Dat is mogelijk, maar nog niet aangetoond.
Voor beantwoording van die tweede vraag is een gedocumenteerd vergelijkingsobject nodig.
6. Het glas
De schoolplaat is voorzien van glas.
Dat is een belangrijk kenmerk, omdat Noordhoff zijn ingelijste schoolplaten zowel met als zonder glas aanbood.
Het glas beschermt de gedrukte voorstelling tegen direct contact, stof en vervuiling. Tegelijkertijd kan het reflecties veroorzaken die het onderzoek naar de druktechniek bemoeilijken.
Het is niet bekend of de huidige glasplaat dezelfde is als bij de eerste inlijsting.
Glas kan in de loop van de tijd zijn vervangen, bijvoorbeeld na beschadiging.
Daarom vormt de aanwezigheid van glas op zichzelf geen bewijs voor een oorspronkelijke uitgeversinlijsting.
Wel komt het overeen met een historisch aangeboden verkoopuitvoering.
7. De achterkant: een vezelachtige plaat
Op de achterkant bevindt zich een bruine, vezelachtige plaat.
Op de detailfoto's is een geperste, enigszins vezelige structuur zichtbaar. Het materiaal vertoont overeenkomsten met hardboard of een verwante houtvezelplaat.
Dit is een interessant gegeven voor de datering van de huidige achterconstructie.
Hardboard en vergelijkbare industriële vezelplaten werden vooral in de twintigste eeuw op grote schaal toegepast. Als de achterplaat daadwerkelijk uit hardboard bestaat, kan dat aanwijzingen geven over de periode waarin deze constructie is aangebracht.
Het materiaal is echter niet fysiek geïdentificeerd.
Ook is niet bekend of de achterplaat vanaf de oorspronkelijke inlijsting aanwezig was of later is vervangen.
Het is goed denkbaar dat een oudere lijst in de loop van tientallen jaren een nieuwe achterplaat heeft gekregen.
Daarom mag de ouderdom van de huidige achterplaat niet automatisch worden gelijkgesteld aan de ouderdom van de schoolplaat of de lijst.
8. Houten latten en bevestigingsblokjes
Aan de achterzijde zijn lichtere houten latten en kleine houten bevestigingsblokjes zichtbaar.
Deze blokjes zijn met kruiskopschroeven vastgezet.
Het kleurverschil tussen de lichte bevestigingsdelen en de donkere buitenlijst valt op.
Dat kan betekenen dat de bevestigingsdelen op een later moment zijn toegevoegd.
Mogelijke redenen daarvoor zijn het vervangen van een beschadigde achterplaat, het steviger vastzetten van de
schoolplaat of het aanpassen van de lijst na langdurig gebruik.
Kruiskopschroeven passen bij een twintigste-eeuwse of latere ingreep, maar leveren zonder nadere identificatie geen exacte datering op.
Bovendien kan een oorspronkelijke lijst later met nieuwe schroeven zijn gerepareerd.
Voorlopige conclusie: de huidige achterconstructie kan geheel of gedeeltelijk zijn vernieuwd. Dit sluit een oorspronkelijke eikenhouten buitenlijst niet uit.
9. De titelstrook: het meest intrigerende detail
Op de achterkant bevindt zich een smalle papierstrook met de gedrukte titel:
DE ZUIDOOSTRAND DER VELUWE.
De strook is afzonderlijk aangebracht en maakt geen zichtbaar integraal onderdeel uit van de vezelachtige achterplaat.
Het letterbeeld en de wijze van afdrukken lijken bij een historische titelvermelding te passen, maar de strook is nog niet rechtstreeks vergeleken met de titelrand van een volledig bewaard exemplaar van plaat XXVI.
Juist deze vergelijking is van groot belang.
Bij een losse schoolplaat bevindt de titel zich doorgaans buiten de eigenlijke voorstelling.
Als de witte marge bij het inlijsten werd afgesneden, verdween daarmee ook de titel.
Het afzonderlijk bewaren van de titelstrook en het aanbrengen daarvan op de achterkant zou dan een praktische manier zijn geweest om de identificatie van de schoolplaat te behouden.
Deze mogelijkheid sluit nauw aan bij de kenmerken van het onderzochte exemplaar.
Toch kan niet worden uitgesloten dat een particuliere lijstenmaker dezelfde werkwijze toepaste.
Ook is mogelijk dat de titelstrook afzonderlijk werd vervaardigd.
Daarom wordt de strook voorlopig beschouwd als een belangrijk historisch objectkenmerk, maar niet als sluitend bewijs voor de oorspronkelijke montage door Noordhoff.
10. Druktechnisch onderzoek
De eigenaar van het exemplaar heeft de voorstelling met een loep onderzocht.
Daarbij zijn geen regelmatige rasterpunten waargenomen, ook niet in lichte kleurvlakken.
De kleuren lijken relatief egaal en schilderachtig in elkaar over te gaan.
Dit is relevant omdat historische kleurenlithografie vaak een andere beeldstructuur vertoont dan moderne gerasterde vierkleurendruk.
De oorspronkelijke Noordhoff-serie werd volgens historische documentatie gedrukt door Steendrukkerij Senefelder te Amsterdam. In verkoopmateriaal wordt gesproken over zeven tot tien drukkleuren.
Deze gegevens maken een meerkleurige lithografische druktechniek aannemelijk.
Het onderzoek door glas kent echter beperkingen. Fijne drukstructuren kunnen onder bepaalde lichtomstandigheden of bij onvoldoende vergroting moeilijk zichtbaar zijn.
Ook andere historische reproductieprocedés kunnen een beeld zonder duidelijk regelmatig raster opleveren.
Daarom blijft de precieze druktechniek voorlopig aangeduid als vermoedelijk kleurenlithografisch.
Een definitieve identificatie vraagt specialistische beoordeling.
11. Vergelijking met de reproductie in het historische Noordhoff-album
Bij het onderzoek is ook een kleine kleurenreproductie van dezelfde voorstelling geraadpleegd uit het historische album Nederlandsche Landschappen.
De compositie komt overeen met de grote schoolplaat.
Er is echter een duidelijk verschil in kleurindruk.
De kleine reproductie is warmer en bevat meer roodachtige tinten. De grote ingelijste plaat oogt koeler en heeft een meer blauwachtige kleurstelling.
Er zijn verschillende mogelijke verklaringen.
De grote schoolplaat en de kleine albumreproductie kunnen in afzonderlijke drukgangen zijn vervaardigd, met andere inkten en kleurinstellingen.
Daarnaast kunnen papierkwaliteit, veroudering, lichtblootstelling en de aanwezigheid van glas de huidige kleurwaarneming beïnvloeden.
Het kleurverschil is daarom geen betrouwbaar bewijs voor een vroegere of latere druk.
Wel is het een interessant gegeven voor nader onderzoek naar de reproductietechnieken van Noordhoff en Senefelder.
12. Drie mogelijke ontstaansgeschiedenissen
Op basis van alle waarnemingen kunnen drie scenario's worden onderscheiden.
Scenario A – Oorspronkelijke Noordhoff-inlijsting, later gerepareerd
Noordhoff liet de schoolplaat drukken, verwijderde of verborg de witte marges en plaatste de afbeelding op karton in een eikenhouten lijst achter glas. De titelstrook werd achterop aangebracht. Op een later moment werd de achterconstructie gedeeltelijk vernieuwd.
Dit scenario verklaart de combinatie van de lijst, het glas, de ontbrekende witte marge, de titelstrook en de mogelijk latere bevestigingsdelen.
Het is echter nog niet bewezen dat Noordhoff deze montagewijze toepaste.
Scenario B – Historische Noordhoff-druk, later particulier ingelijst
De schoolplaat werd oorspronkelijk los of op karton geleverd. Een latere eigenaar of lijstenmaker verwijderde de brede marges, plaatste de afbeelding in een eikenhouten lijst met glas en bevestigde de titelstrook op de achterkant.
Dit scenario is eveneens verenigbaar met alle huidige waarnemingen.
Scenario C – Oorspronkelijke grote schoolplaat met verborgen marges
De schoolplaat werd in haar oorspronkelijke grote formaat behouden, maar de papiermarges werden bij het inlijsten grotendeels aan het zicht onttrokken. De titelstrook kan dan afkomstig zijn van een andere plaats of een afzonderlijke reproductie zijn.
Dit scenario vraagt nader onderzoek naar de werkelijke papierafmetingen binnen de lijst.
Op dit moment kan geen van de drie scenario's definitief worden bevestigd of uitgesloten.
13. Welke aanwijzingen wegen het zwaarst?
WaarnemingBetekenis voor het onderzoekNoordhoff verkocht eiken lijsten met glasHistorisch bevestigdDe zichtbare voorstelling is volledigOndersteunt een zorgvuldige inlijstingDe witte marge ontbreektPast bij bijsnijden of afdekkenDe titelstrook zit afzonderlijk achteropMogelijke aanwijzing voor het bewaren van de oorspronkelijke titelDe buitenlijst oogt ouder dan sommige bevestigingsdelenMogelijke latere reparatieGeen rasterpunten zichtbaar met een loepVerenigbaar met historische kleurenlithografieGeen identiek oorspronkelijk ingelijst vergelijkingsobject gevondenDefinitieve authenticatie blijft open
Het belangrijkste is dat geen enkel kenmerk afzonderlijk voldoende bewijs levert.
De historische betekenis ontstaat juist uit de combinatie van de verschillende waarnemingen.
14. Voorlopige conclusie
Het onderzochte exemplaar van De Zuidoostrand der Veluwe is een waardevol object voor onderzoek naar de materiële geschiedenis van Nederlandse schoolplaten.
De afbeelding behoort tot een bekende historische Noordhoff-uitgave uit 1916. De zichtbare afmetingen zijn verenigbaar met het grote oorspronkelijke formaat van de reeks.
De donkere houten lijst en het glas komen overeen met een uitvoering die Noordhoff daadwerkelijk aanbood.
De achterconstructie vertoont kenmerken die op latere aanpassingen kunnen wijzen. Dat betekent niet noodzakelijk dat de buitenlijst eveneens later is vervaardigd.
Het meest bijzondere detail blijft de afzonderlijke titelstrook op de achterkant.
Deze zou kunnen zijn bewaard nadat de brede papiermarge bij het inlijsten werd verwijderd.
De centrale werkhypothese luidt daarom dat het onderzochte exemplaar mogelijk een oorspronkelijke Noordhoff-inlijsting vertegenwoordigt, waarbij de witte marges bewust buiten het zicht werden gebracht en de titel op de achterkant werd behouden.
Deze hypothese is technisch en historisch verdedigbaar, maar nog niet bewezen.
Voor definitieve bevestiging is een vergelijkbaar exemplaar nodig waarvan de oorspronkelijke uitgeversinlijsting onafhankelijk kan worden vastgesteld.
15. Vervolgonderzoek
Het Schoolplatenmuseum richt het vervolgonderzoek op de volgende vragen:
-
Zijn er andere Noordhoff-schoolplaten uit dezelfde serie bewaard gebleven in aantoonbaar oorspronkelijke eikenhouten lijsten met glas?
-
Ontbreken bij deze exemplaren eveneens de brede witte papiermarges?
-
Bevinden zich op de achterkant vergelijkbare gedrukte titelstroken?
-
Zijn oorspronkelijke uitgeverscatalogi, foto's of montagevoorschriften bewaard gebleven?
-
Kunnen de houtsoort, het lijstprofiel en de achterconstructie van het onderzochte exemplaar nauwkeuriger worden gedateerd?
-
Komt de titelstrook exact overeen met de oorspronkelijke titelrand van een losse schoolplaat XXVI?
De antwoorden kunnen niet alleen duidelijkheid verschaffen over dit ene exemplaar, maar ook bijdragen aan kennis over de oorspronkelijke productie en presentatie van de gehele Noordhoff-serie.
Bronnen en onderzoeksdocumentatie
-
P. Noordhoff, Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland, serie onder redactie van R. Schuiling en J.M. de Feijter.
-
Archief van Nederlandse Plaatjesalbums, historische documentatie over de Noordhoff-schoolplaten: https://plaatjesalbums.info/images/pdf/Noordhoff.pdf
-
Historische Noordhoff-verkoopadvertenties met vermelding van eikenhouten lijsten en glas.
-
Nederlandsche Landschappen, historisch Noordhoff-album met kleurenreproducties, geraadpleegd vergelijkingsmateriaal.
-
Schoolplatenmuseum, fotografische documentatie van voor- en achterkant van het onderzochte exemplaar, oktober 2026.
-
Schoolplatenmuseum, eigen metingen en visuele druktechnische waarnemingen, oktober 2026.
© Schoolplatenmuseum.nl – Oktober 2026.
Dit onderzoek is gebaseerd op beschikbare historische bronnen, fotografische documentatie en visuele waarnemingen. De lijst is niet gedemonteerd en er heeft geen destructief materiaalonderzoek plaatsgevonden. De conclusies zijn voorlopig en kunnen bij nieuwe historische vondsten worden aangepast.