In de weide met bijplaat Het Naardermeer

In de Weide – M.A. Koekkoek – met bijplaat Op de Heide

Titel voorzijde: In de Weide
Achterzijde: Bijplaat: Op de Heide
Serie: Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land
Serienummer hoofdplaat: nr. 2 – In de Weide
Auteurs: L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink
Illustrator: M.A. Koekkoek
Uitgever: J.B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V.
Plaatsen op de plaat: Groningen – Batavia
Onderwerp: Nederlandse weidevogels en dieren van het weidelandschap, met op de achterzijde anatomische en biologische details van dieren uit het heidelandschap
Periode: circa jaren 1930
Bijzonderheid: originele dubbelzijdige schoolplaat met aan iedere zijde een andere onderwijsplaat

In de Weide

In de Weide is een van de sfeervolle natuurplaten die Marinus Adrianus Koekkoek (1873–1944) maakte voor de bekende serie Dieren in hun omgeving. In plaats van dieren geïsoleerd af te beelden, plaatste Koekkoek ze in een herkenbaar Nederlands landschap. Hierdoor konden kinderen niet alleen leren welke dieren er voorkwamen, maar ook waar en hoe zij leefden.

De voorstelling toont een Hollands weidelandschap in het voorjaar. Een brede sloot slingert door bloemrijke graslanden. Links zwemt een eend met haar kuikens, terwijl een andere eend opvliegt. Langs de waterkant staat een ooievaar. Op de voorgrond zijn onder andere een witte kwikstaart en kieviten te herkennen, terwijl verderop verschillende zwarte vogels in het gras foerageren. In de verte graast vee.

Ook de vegetatie kreeg veel aandacht. Langs sloot en weiland zijn verschillende planten en bloemen weergegeven. Daarmee vormde de plaat een compleet klein ecosysteem waarmee een onderwijzer klassikaal over vogels, zoogdieren, planten, landschap en seizoenen kon vertellen.

Een oorspronkelijke begeleidende beschrijving situeert het tafereel zelfs specifiek in midden mei en noemt onder andere waterviolier, waterranonkel, waterweegbree, paardenbloem, madelief, dotterbloem en pinksterbloem.

De plaat is ook als historische uitgave goed te plaatsen binnen de serie: een onderwijscatalogus uit 1981/82 noemt In de Weide expliciet als nummer 2 van Koekkoeks binnenlandse reeks Dieren in hun omgeving.

M.A. Koekkoek

M.A. Koekkoek was gespecialiseerd in het tekenen en schilderen van dieren en vogels. Vanaf 1918 werkte hij als wetenschappelijk tekenaar bij het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie in Leiden, het huidige Naturalis. Die combinatie van artistiek talent en natuurwetenschappelijke nauwkeurigheid is duidelijk terug te zien in zijn schoolplaten.

De achterzijde: Bijplaat Op de Heide

Dit exemplaar is extra interessant omdat het dubbelzijdig is. De achterzijde draagt de titel:

Bijplaat: Op de heide

Hier verandert het karakter van de schoolplaat volledig. Waar Koekkoeks voorzijde dieren in hun natuurlijke omgeving laat zien, is de achterzijde opgebouwd als een wetenschappelijke overzichtsplaat.

Afgebeeld zijn onder andere verschillende bijen, de achterpoot van een werkbij, een bijenkast, honingraat en ontwikkelingsstadia in de raat. Daarnaast zien we sterk uitvergrote anatomische details, waaronder monddelen en een schematische voorstelling van organen. Rechtsonder bevindt zich een indrukwekkende anatomische doorsnede van de kop van een adder, waarbij onder andere de giftand en het gifapparaat zichtbaar zijn.

De combinatie is didactisch bijzonder interessant: eerst keek het kind naar het landschap en de dieren die daarin leefden; vervolgens kon de onderwijzer met de bijplaat veel dieper ingaan op lichaamsbouw, ontwikkeling, voortplanting en aanpassing aan de leefomgeving.

Dat deze combinatie oorspronkelijk zo werd uitgegeven, wordt bovendien bevestigd door een ander Nederlands exemplaar van In de Weide waarbij eveneens Bijplaat Op de Heide op de achterzijde aanwezig is. Dat exemplaar meet circa 95 × 70 cm en wordt eveneens toegeschreven aan Dorsman, Knip en Mellink en J.B. Wolters.

Dit exemplaar verkeert in een redelijke, authentieke verzamelstaat

Zichtbare gebreken / gebruikerssporen

• Duidelijke ouderdoms- en gebruikssporen.
• Slijtage aan vrijwel alle randen.
• De hoeken zijn beschadigd en plaatselijk afgerond of afgesleten.
• Vooral de linkeronderhoek van In de Weide vertoont duidelijk materiaalverlies.
• Ook aan de rechteronderhoek van de bijplaat is het karton beschadigd.
• Verkleuring en vervuiling passend bij jarenlang gebruik.
• Diverse kleine vlekken, krasjes en oppervlakkige beschadigingen.
• Oude ophanggaten en bevestigingskoordjes zijn aanwezig.
• Op In de Weide is bovenaan het nummer 63 aangebracht.
• Op de bijplaat zijn enkele oude aantekeningen zichtbaar.
• Plaatselijk lichte vouwen en beschadigingen langs de buitenrand.

Positieve punten

• Origineel dubbelzijdig exemplaar.
• Beide historische onderwijsvoorstellingen zijn vrijwel geheel aanwezig.
• De hoofdvoorstelling In de Weide heeft haar karakteristieke kleuren goed behouden.
• De dieren en het landschap zijn duidelijk en aantrekkelijk weergegeven.
• De achterzijde is bijzonder rijk aan anatomische details.
• Titel, serie- en uitgeversgegevens zijn nog leesbaar.
• Originele ophangvoorzieningen zijn gedeeltelijk aanwezig.
• Mooie authentieke uitstraling door het zichtbare schoolgebruik.
• Zeer decoratief én interessant als object uit de geschiedenis van het Nederlandse natuuronderwijs.

Juist deze combinatie maakt de plaat aantrekkelijk voor verzamelaars. Het is niet alleen een geliefde afbeelding van M.A. Koekkoek, maar tevens een tastbaar voorbeeld van de manier waarop natuuronderwijs in Nederlandse klaslokalen werd gegeven: het dier eerst in zijn leefomgeving en vervolgens in anatomisch detail.