Bijplaat In de Siberische vlakte

Bijplaat: In de Siberische Vlakte / Op Borneo

Titel: Bijplaat – In de Siberische Vlakte / Op Borneo
Serie: Dieren in hun omgeving – Tweede serie: Buiten ons land
Auteurs: J.C. Schouten en W. Klein
Uitgever: J.B. Wolters' Uitgeversmaatschappij N.V.
Uitgeversplaatsen: Groningen – Djakarta
Onderwerp: vergelijkende dierkunde en anatomie van dieren uit verschillende wereldstreken
Uitvoering: enkele natuurhistorische bijplaat met houten boven- en onderstok
Periode: vermoedelijk circa 1948–1955, gezien de uitgeversvermelding Groningen – Djakarta
Bijzonderheid: één bijplaat die hoort bij twee verschillende hoofdplaten: In de Siberische Vlakte en Op Borneo

Van Siberië naar Borneo

Deze originele natuurhistorische bijplaat van J.B. Wolters is een bijzonder veelzijdige onderwijsplaat. Bovenaan staan twee leefgebieden vermeld: In de Siberische Vlakte en Op Borneo.

De plaat vormde de wetenschappelijke aanvulling op de grote, kleurrijke wandplaten waarop dieren in hun natuurlijke omgeving werden afgebeeld. Hier worden die dieren uit het landschap gehaald en afzonderlijk bestudeerd.

Het resultaat is een prachtige verzameling zoölogische details: een eland, verschillende schedels, een mensaap, een krokodil, een schildpad en talrijke skeletdelen.

De eland van de Siberische vlakte

Links bovenaan domineert de imposante kop van een eland, compleet met het karakteristieke brede gewei. Daarnaast is een onderbeen met hoef afzonderlijk weergegeven.

Door zulke onderdelen naast elkaar te tonen konden leerlingen niet alleen leren hoe een dier eruitzag, maar ook hoe zijn lichaam was aangepast aan zijn leefomgeving en manier van voortbewegen.

Voor het klassikale natuuronderwijs was dat een belangrijk verschil met de gewone dierenillustratie: de schoolplaat moest niet alleen mooi zijn, maar vooral verklaren.

Een opvallende mensaap

Een van de meest in het oog springende afbeeldingen is de kop van een mensaap, met geopende bek en duidelijk zichtbaar gebit.

Daarnaast staat een vrijwel compleet skelet van een mensaap. Juist deze combinatie maakte het mogelijk om uitwendige kenmerken te vergelijken met de onderliggende skeletbouw.

De lange armen, handen, voeten, borstkas, schedel en lichaamshouding konden klassikaal worden besproken en met andere zoogdieren worden vergeleken.

Voor de hedendaagse kijker behoort juist dit gedeelte tot de meest decoratieve en verzamelwaardige onderdelen van de plaat.

Krokodil en schildpad

Ook reptielen kregen uitgebreid aandacht.

Links zijn de kop en schedel van een krokodilachtige afgebeeld. Door de kop naast de schedel te plaatsen werd de relatie tussen uiterlijke vorm, kaken en gebit zichtbaar.

Onderaan staat een fraai gekleurde schildpad, daarnaast is het skelet in het schild weergegeven. Daarmee kon worden uitgelegd dat het schild niet simpelweg een los pantser is, maar nauw samenhangt met de bijzondere lichaamsbouw van het dier.

Handen, voeten en beweging

Rechtsonder staan verschillende skeletdelen van handen en voeten afgebeeld.

Dergelijke vergelijkingen waren kenmerkend voor het natuuronderwijs van deze periode. De leerling moest leren dat dezelfde fundamentele bouwprincipes bij zeer verschillende gewervelde dieren terugkomen, maar dat vorm en verhoudingen zijn aangepast aan verschillende manieren van leven en bewegen.

Ook de kleine schematische tekeningen van huid- of lichaamsstructuren in het midden van de plaat passen binnen deze vergelijkende manier van onderwijzen.

Een kleine natuurhistorische verzameling aan de wand

Juist de combinatie van dieren uit totaal verschillende gebieden maakt deze bijplaat aantrekkelijk.

De Siberische eland, tropische mensaap, krokodil en schildpad brengen op één wandplaat een groot deel van de dierenwereld samen. Daarmee heeft de plaat tegenwoordig bijna het karakter van een historische natuurhistorische museumvitrine.

Waar de oorspronkelijke leerlingen vooral anatomische verschillen moesten leren herkennen, is het nu vooral een bijzonder tastbaar document uit de geschiedenis van het Nederlandse natuuronderwijs.

Dit exemplaar verkeert in een goede tot redelijk goede verzamelstaat

Vergeleken met enkele van de voorgaande bijplaten die je hebt laten zien, vind ik dit exemplaar duidelijk beter bewaard. Het beeldvlak is opvallend compleet en schoon en de kleuren zijn nog aantrekkelijk.

Zichtbare gebreken / gebruikerssporen

• Lichte algemene verkleuring passend bij de ouderdom.
• Enkele kleine kreukels en oppervlakkige vouwen.
• Rechts is enige verticale rimpeling/kreukvorming zichtbaar.
• Kleine gebruikssporen langs de zijkanten.
• Plaatselijk lichte vervuiling en kleine vlekjes.
• Enkele geringe beschadigingen aan het papier nabij de randen.
• De plaat vertoont lichte golving door ouderdom en gebruik.
• De houten stokken hebben normale gebruikssporen.

Positieve punten

• Originele houten boven- én onderstok aanwezig.
• Ook het ophangkoord is aanwezig.
• Vrijwel volledig beeldvlak zonder grote ontbrekende delen.
• Zeer aantrekkelijke en nog krachtige kleuren.
• De grote afbeeldingen van eland en mensaap zijn bijzonder goed bewaard.
• Het skelet van de mensaap is compleet en scherp zichtbaar.
• Krokodil, schedel en schildpad zijn fraai weergegeven.
• De anatomische afbeeldingen rechtsonder zijn goed leesbaar.
• Opschriften In de Siberische Vlakte, Bijplaat en Op Borneo zijn goed zichtbaar.
• Uitgeversvermelding J.B. Wolters' Uitgeversmaatschappij N.V. – Groningen – Djakarta is aanwezig.
• Een bijzonder decoratieve plaat, ook buiten de traditionele schoolplatenverzamelmarkt.