Bijplaat Aan de rivier

Bijplaat: Aan de Rivier – anatomie van dieren

Titel: Bijplaat: Aan de Rivier
Serie: Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land
Auteurs: L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink
Uitgever: J.B. Wolters – Groningen
Onderwerp: vergelijkende anatomie van dieren uit het rivier- en weidelandschap
Uitvoering: losse bijplaat op papier/doek met houten stokken
Periode: eerste helft 20e eeuw
Bijzonderheid: wetenschappelijke bijplaat behorend bij de bekende serie Dieren in hun omgeving

Deze oorspronkelijke schoolplaat draagt de titel bijplaat: Aan de Rivier en behoort tot de natuurhistorische onderwijsserie Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land.

Anders dan de kleurrijke landschapplaten uit deze serie toont deze bijplaat geen compleet natuurtafereel. Hier staat juist de bouw van het dier centraal. De plaat werd gebruikt om klassikaal onderdelen te behandelen die aan de buitenkant van een dier nauwelijks of helemaal niet zichtbaar zijn.

Op de plaat zijn verschillende anatomische preparaten sterk vergroot en afzonderlijk weergegeven. Zo konden leerlingen vanuit de hele klas zien hoe bijvoorbeeld gebit, schedel, poten, gewrichten en inwendige organen waren opgebouwd.

Van mol tot rund

Een opvallend onderdeel linksboven is de krachtige voorpoot van een mol. De brede hand met lange klauwen laat duidelijk zien hoe sterk deze is aangepast aan het graven.

Daarnaast staan verschillende afbeeldingen van gebitten en schedeldelen. Centraal bovenaan bevindt zich een grote schedel van een roofdier, waarbij vooral de scherpe tanden en krachtige kaken goed zichtbaar zijn. Door dergelijke afbeeldingen naast andere diersoorten te behandelen kon de onderwijzer uitleggen hoe het gebit samenhangt met de voedselkeuze van een dier.

Rechtsonder bevindt zich een bijzonder duidelijke afbeelding van het geraamte van een rundervoet, van voren gezien. De verschillende botdelen en de hoef zijn afzonderlijk aangeduid.

Juist dit soort vergelijkingen vormde een belangrijk onderdeel van het natuuronderwijs: lichaamsdelen werden niet alleen benoemd, maar hun vorm werd gekoppeld aan functie, voedsel en leefwijze.

Inwendige anatomie

Het grootste en meest opvallende beeld bevindt zich centraal op de plaat: een grote anatomische voorstelling van een herkauwersmaag.

De verschillende delen van het maagstelsel zijn zichtbaar gemaakt, zodat de werking van de spijsvertering bij herkauwers klassikaal kon worden uitgelegd. Voor kinderen die dagelijks koeien in de wei zagen, maakte zo'n afbeelding zichtbaar wat zich binnen in het dier afspeelde.

Ook andere details zijn in doorsnede weergegeven. De combinatie van complete lichaamsdelen, skeletdelen en doorsneden maakte deze bijplaten tot een soort groot formaat anatomische atlas voor aan de schoolwand.

Een echte onderwijsplaat

Deze bijplaat is interessant omdat zij een ander aspect van het historische schoolplatenonderwijs laat zien dan de veel bekendere platen van M.A. Koekkoek.

De landschapplaten moesten leerlingen vooral leren kijken naar dieren in hun natuurlijke omgeving. De bijplaten gingen vervolgens een stap verder. Het dier werd als het ware ontleed en onderzocht.

Samen kon de onderwijzer daarmee vragen behandelen als:

• Waarom heeft een mol zulke grote voorpoten?
• Wat vertelt het gebit over het voedsel van een dier?
• Hoe zijn hoeven en gewrichten opgebouwd?
• Waarom ziet het spijsverteringsstelsel van een herkauwer er anders uit?
• Hoe hangen lichaamsbouw en leefwijze met elkaar samen?

Daarmee is Bijplaat: Aan de Rivier niet alleen decoratief, maar vooral een mooi tastbaar overblijfsel van het Nederlandse natuur- en biologieonderwijs uit de eerste helft van de twintigste eeuw.

Staat van dit exemplaar

Dit exemplaar verkeert naar mijn oordeel in een redelijke verzamelstaat, met één opvallende beschadiging. Belangrijk is dat de eigenlijke anatomische afbeeldingen nog goed en vrijwel volledig zichtbaar zijn.

Zichtbare gebreken

• Duidelijke ouderdoms- en gebruikssporen.
• Verkleuring en lichte vervuiling van het materiaal.
• Kreukvorming en plaatselijke vervorming.
• Aan de bovenzijde bevindt zich een duidelijke scheur/gat in het materiaal.
• Rond deze beschadiging is materiaal omhoog gekomen en deels verloren gegaan.
• Slijtage en kleine beschadigingen langs de linkerzijde.
• Enkele kleine scheurtjes en gebruikssporen langs de randen.
• De plaat hangt niet overal volledig strak.
• Plaatselijk lichte vlekvorming.
• De beschadiging bovenaan bevindt zich gelukkig grotendeels buiten de eigenlijke afbeelding.

Positieve punten

• De anatomische voorstelling is vrijwel volledig intact.
• De kleuren zijn nog verrassend goed bewaard.
• De fijne anatomische details zijn goed zichtbaar.
• Titel Bijplaat: Aan de Rivier is duidelijk leesbaar.
• De onderschriften zijn grotendeels aanwezig.
• De vermelding J.B. Wolters – Groningen is duidelijk aanwezig.
• Zowel de bovenste als onderste originele houten stok is aanwezig.
• De plaat heeft daardoor nog haar karakteristieke historische schoolplaat-uitstraling.
• Een interessante plaat voor verzamelaars van natuurhistorisch onderwijs, anatomische platen en oude schoolplaten.