Het Naardermeer met bijplaat In het bos

Naardermeer – M.A. Koekkoek

Dubbelzijdige schoolplaat met achterzijde Bijplaat: In het Bos

Titel voorzijde: Het Naardermeer
Achterzijde: Bijplaat: In het Bos
Serie: Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land
Auteurs: L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink
Illustrator voorzijde: M.A. Koekkoek
Uitgever: J.B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V.
Uitgeversplaatsen: Groningen – Batavia
Onderwerp: dieren en planten van het Nederlandse moeras- en plassengebied; op de achterzijde anatomische en biologische details van bosdieren
Periode: eerste helft 20e eeuw
Bijzonderheid: originele dubbelzijdige schoolplaat

Het Naardermeer is een van de karakteristieke Nederlandse natuurplaten van Marinus Adrianus Koekkoek (1873–1944). Koekkoek was gespecialiseerd in natuurhistorische illustraties en wist wetenschappelijke nauwkeurigheid te combineren met bijzonder sfeervolle landschappen.

Voor deze plaat koos hij een van de beroemdste natuurgebieden van Nederland: het Naardermeer.

De leerling keek als het ware rechtstreeks een dichtbegroeid moerasgebied binnen. Hoge rietkragen omsluiten het water, terwijl waterlelies en andere waterplanten het oppervlak bedekken. Tussen de vegetatie zijn talrijke vogels en andere dieren verborgen.

Centraal en rechts zijn verschillende watervogels te zien. Een opvallende witte vogel staat tussen het riet, terwijl meerkoetachtige watervogels over het water zwemmen. Links en tussen het riet bevinden zich andere moeras- en watervogels. Op de voorgrond zitten groene kikkers tussen de waterlelies. Ook libellen en andere kleine dieren maken deel uit van het tafereel.

Dat was precies de bedoeling van deze platen: kinderen moesten niet alleen afzonderlijke diersoorten leren herkennen, maar vooral ontdekken waar dieren leven en hoe verschillende planten en dieren samen één leefomgeving vormen.

Een bijzondere plaats in de Nederlandse natuurbescherming

Het onderwerp maakt deze schoolplaat extra interessant.

Het Naardermeer is namelijk onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de Nederlandse natuurbescherming. Het gebied werd in het begin van de twintigste eeuw bedreigd door plannen van de gemeente Amsterdam om er afval te storten. Het verzet hiertegen speelde een belangrijke rol bij de oprichting van Natuurmonumenten in 1905.

In 1906 kocht de jonge vereniging het Naardermeer. Daarmee werd het het eerste natuurgebied dat Natuurmonumenten aankocht.

Voor een schoolplaat over Dieren in hun omgeving was het Naardermeer daarom een bijzonder toepasselijk onderwerp: leerlingen kregen niet alleen een Nederlands landschap te zien, maar een gebied dat symbool zou worden voor het behoud van de Nederlandse natuur.

Achterzijde – bijplaat: In het Bos

Dit exemplaar is dubbelzijdig.

Op de achterzijde bevindt zich: Bijplaat: In het Bos

Waar Koekkoek op de voorzijde een compleet ecosysteem schilderde, koos men voor de bijplaat een totaal andere didactische benadering. De dieren worden hier uit hun landschap gehaald en afzonderlijk onderzocht.

De plaat bevat onder meer afbeeldingen van poten en klauwen, een vogelschedel, een uitgebreid ondergronds mierennest, verschillende ontwikkelingsstadia van mieren, een gal op een eikenblad en een grote doorsnede van de bodem met een regenworm.

Bijzonder fraai is de voorstelling van het mierennest. Onder het maaiveld is een compleet stelsel van gangen en kamers zichtbaar. Daarmee kon de onderwijzer uitleggen dat een groot deel van het dierenleven zich letterlijk aan het oog van de wandelaar onttrekt.

Daarnaast worden verschillende stadia uit de levenscyclus van insecten afzonderlijk weergegeven. De leerling kreeg zo inzicht in zaken die op een gewone landschapstekening nauwelijks zichtbaar gemaakt konden worden.

Twee vormen van natuuronderwijs op één schoolplaat

Juist deze combinatie maakt het object onderwijshistorisch interessant.

De voorzijde laat zien:

hoe dieren in hun natuurlijke leefomgeving voorkomen.

De achterzijde behandelt:

hoe dieren gebouwd zijn, zich ontwikkelen en leven.

Dat weerspiegelt mooi de onderwijsfilosofie achter Dieren in hun omgeving. Een kind moest de natuur niet uitsluitend leren door namen uit het hoofd te leren. Het moest leren waarnemen, vergelijken en verbanden leggen.

Koekkoeks kleurrijke landschap trok de aandacht van de klas; de wetenschappelijke bijplaat stelde de onderwijzer vervolgens in staat veel dieper op afzonderlijke onderwerpen in te gaan.

Dit exemplaar verkeert in een redelijke verzamelstaat

De schoolplaat heeft duidelijke gebruikssporen die passen bij een exemplaar dat daadwerkelijk gedurende langere tijd als onderwijsplaat is gebruikt. De centrale afbeeldingen zijn echter opvallend goed bewaard gebleven.

Zichtbare gebreken

• Slijtage langs de buitenranden.
• Meerdere beschadigde en afgeronde hoeken.
• De rechteronderhoek van Het Naardermeer heeft duidelijk materiaalverlies en beschadiging.
• Ook de linkeronderhoek vertoont slijtage.
• Kleine scheuren en beschadigingen langs de randen.
• Plaatselijk verkleuring en vervuiling van de papierlaag.
• Lichte krassen en gebruikssporen op de brede lichte rand.
• Oude ophanggaten en metalen bevestigingen aanwezig.
• Bovenaan de voorzijde bevindt zich een oud opgeplakt nummer 85.
• De achterzijde heeft plaatselijk verkleuring en gebruikssporen.
• De onderrand van Bijplaat: In het Bos vertoont slijtage en enkele beschadigingen.
• De kartonnen drager is niet meer volledig vlak en gaaf.

Positieve punten

• Origineel dubbelzijdig exemplaar.
• De afbeelding Het Naardermeer is vrijwel geheel compleet.
• Koekkoeks signatuur is zichtbaar rechtsonder in de voorstelling.
• De oorspronkelijke kleuren zijn nog bijzonder aantrekkelijk.
• Veel kleine dieren en botanische details zijn nog goed zichtbaar.
• De centrale afbeelding heeft veel minder geleden dan de buitenranden.
• Bijplaat: In het Bos is eveneens vrijwel volledig aanwezig.
• De fijne anatomische en biologische tekeningen op de achterzijde zijn nog scherp en goed herkenbaar.
• Titel, auteurs- en uitgeversgegevens zijn grotendeels goed leesbaar.
• Oude ophangvoorzieningen zijn nog aanwezig.
• Mooie authentieke uitstraling van een daadwerkelijk gebruikt onderwijsobject.

Voor een verzamelaar die uitsluitend een vrijwel onbeschadigd museumexemplaar zoekt, is de randslijtage een minpunt. Als originele Koekkoek-schoolplaat voor verzameling of interieur is dit echter nog steeds een aantrekkelijk exemplaar.