Bij de ruïne met bijplaat Zoetwatervissen

Bij de Ruïne – M.A. Koekkoek

Dubbelzijdige schoolplaat met achterzijde bijplaat: Zoetwatervissen

Titel voorzijde: Bij de Ruïne
Nummer: nr. 9
Achterzijde: Bijplaat: Zoetwatervissen
Bijbehorend serienummer achterzijde: nr. 4 – Zoetwatervissen
Serie: Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land
Auteurs: L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink
Illustrator voorzijde: M.A. Koekkoek
Uitgever: J.B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V.
Uitgeversplaatsen: Groningen – Batavia
Onderwerp: dieren rond een oude ruïne; op de achterzijde anatomie en ontwikkeling van zoetwatervissen
Periode: eerste helft 20e eeuw
Bijzonderheid: originele dubbelzijdige schoolplaat

De oorspronkelijke serie Dieren in hun omgeving telde twaalf Nederlandse hoofdplaten. Bij de Ruïne was daarin nummer 9 en Zoetwatervissen nummer 4. De serie werd later nog verschillende malen heruitgegeven.

Bij de Ruïne

Bij de Ruïne behoort tot de meest sfeervolle natuurplaten van Marinus Adrianus Koekkoek (1873–1944). In plaats van dieren los van hun omgeving af te beelden, maakte Koekkoek van de schoolplaat een compleet landschap waarin kinderen de verschillende dieren zelf konden ontdekken.

Hier vormt een oude, gedeeltelijk overwoekerde ruïne het middelpunt. De verweerde muren, open vensters, klimop en het aangrenzende bos vormen een leefgebied voor dieren die juist van zulke beschutte plekken gebruikmaken.

Rechts trekt vooral het uilenpaar de aandacht. Een kerkuil kijkt vanuit de donkere opening van de ruïne naar buiten, terwijl daarvoor een tweede uil zit. Elders zijn kleine zoogdieren te ontdekken. Boven het landschap vliegt een vleermuis en ook insecten en planten maken deel uit van de voorstelling.

Koekkoek maakte daarmee van de plaat bijna een zoekplaat avant la lettre. De leerling moest leren kijken naar de samenhang tussen dier en leefomgeving.

De ruïne is dus veel meer dan een romantisch decor. Oude muren, spleten, holtes en donkere vertrekken bieden nest- en schuilplaatsen, terwijl het omringende bos voedsel verschaft. Daarmee kon de onderwijzer begrippen als leefgebied, beschutting, voedsel en aanpassing aanschouwelijk behandelen.

De voorstelling is tegenwoordig nog steeds bekend: moderne reproducties van Bij de Ruïne worden opnieuw als schoolplaat geproduceerd, wat iets zegt over de blijvende decoratieve aantrekkingskracht van Koekkoeks compositie.

Achterzijde – Bijplaat: Zoetwatervissen

Dit exemplaar heeft echter iets wat moderne reproducties missen.

Draait men de plaat om, dan verschijnt een volledig andere onderwijsplaat:

Bijplaat: Zoetwatervissen

Daarmee verandert een sfeervol natuurtafereel in een natuurwetenschappelijke wandplaat.

De achterzijde behandelt niet zozeer het leefgebied, maar juist de bouw en ontwikkeling van vissen.

Bovenaan is het complete geraamte van een baars weergegeven. De schedel, wervelkolom, ribben, vinstralen en staartconstructie zijn duidelijk zichtbaar. Daaronder domineert een grote anatomische voorstelling van een vis, waarbij de inwendige organen door verschillende kleuren van elkaar zijn onderscheiden.

Volgens de oorspronkelijke legenda betreft dit:

Fig. I – Geraamte van een baars
Fig. II – Inwendige organen van een vis (karper)
Fig. III – Vissembryo
Fig. IV – Schub van een karper
Fig. V – details van een karperschub
Fig. VI – Metamorfose van de paling

Bijzonder interessant zijn de verschillende ontwikkelingsvormen van de paling linksboven. Daarmee konden leerlingen zien dat een dier tijdens zijn ontwikkeling een uiterlijk kan hebben dat sterk afwijkt van zijn volwassen vorm.

Twee manieren van natuuronderwijs op één plaat

Juist de combinatie van beide zijden maakt dit exemplaar onderwijshistorisch interessant.

Op de voorzijde staat de methode waarvoor Koekkoeks platen beroemd zijn geworden:

het dier in zijn natuurlijke omgeving.

Op de achterzijde wordt dezelfde natuurwetenschappelijke kennis op een totaal andere manier aangeboden:

anatomie, lichaamsbouw en ontwikkeling.

Een onderwijzer beschikte daarmee met één fysiek object over twee verschillende soorten aanschouwelijk onderwijs.

Dat deze combinatie niet toevallig is ontstaan, kunnen we inmiddels bevestigen. Een ander origineel exemplaar van Bij de Ruïne wordt eveneens beschreven met Bijplaat Zoetwatervisschen op de achterzijde en heeft een formaat van 95 × 71 cm.

Dit exemplaar verkeert in een matige tot redelijke verzamelstaat

De schoolplaat draagt duidelijke sporen van jarenlang daadwerkelijk gebruik in het onderwijs. Vooral de randen en hoeken hebben geleden. De centrale voorstellingen zijn gelukkig aanzienlijk beter bewaard gebleven.

Zichtbare gebreken / gebruikerssporen

• Duidelijke slijtage langs vrijwel alle buitenranden.
• Beschadigde en afgeronde hoeken.
• Vooral de rechteronderhoek van Zoetwatervissen vertoont forsere beschadiging, vouwen en materiaalverlies.
• Ook de overige onderhoeken hebben slijtage.
• Kleine scheuren en beschadigingen langs verschillende randen.
• Verkleuring en vervuiling passend bij de ouderdom.
• Verspreid enkele vlekken en oppervlakkige gebruikssporen.
• Aan de rechterzijde van Zoetwatervissen bevindt zich een oude beschadiging of lijm-/reparatiespoor.
• Plaatselijk kreukels en beschadigingen van de papierlaag.
• Oude ophanggaten en bevestigingen zijn zichtbaar.
• Op Bij de Ruïne is bovenaan het oude nummer 67 aangebracht.
• De oorspronkelijke kartonnen drager vertoont duidelijke gebruiksslijtage.

Positieve punten

• Origineel dubbelzijdig exemplaar.
• Bij de Ruïne is als hoofdvoorstelling vrijwel geheel intact.
• De kleuren van Koekkoeks voorstelling zijn nog aantrekkelijk.
• De uilen, vleermuis, zoogdieren en ruïne zijn goed herkenbaar.
• Ook de anatomische afbeeldingen op Zoetwatervissen zijn grotendeels compleet.
• De gekleurde anatomische doorsnede is goed behouden.
• Titel, auteurs- en uitgeversgegevens zijn nog leesbaar.
• Oude ophangvoorzieningen zijn gedeeltelijk aanwezig.
• Mooie authentieke uitstraling als daadwerkelijk gebruikt onderwijsobject.
• Interessanter als verzamelobject dan wanneer slechts één van beide zijden aanwezig zou zijn.