Buitenlandse illustratoren van schoolplaten

De oorsprong van de schoolplaat ligt voor een belangrijk deel buiten Nederland. Vooral Duitsland speelde in de negentiende eeuw een pioniersrol in het gebruik van grote onderwijswandplaten voor klassikaal onderwijs. Buitenlandse illustratoren maakten natuurplaten, anatomische afbeeldingen, aardrijkskundige kaarten en historische illustraties die later ook invloed kregen op Nederlandse scholen. Via internationale uitwisseling van onderwijsideeën groeide de schoolplaat uit tot één van de belangrijkste visuele leermiddelen van Europa.

Illustratoren & Geschiedenis

Hoewel Nederlandse schoolplaten tegenwoordig sterk verbonden zijn met illustratoren als Isings, Jetses en Koekkoek, ligt een belangrijk deel van de oorsprong van de schoolplaat buiten Nederland. Al voordat Nederlandse uitgeverijen grote wandplaten voor scholen produceerden, ontstonden in andere Europese landen de eerste educatieve illustraties voor klassikaal onderwijs.

De internationale oorsprong van educatieve illustratie

Vooral Duitsland speelde hierin een pioniersrol. In de eerste helft van de negentiende eeuw werden daar al grote onderwijswandplaten gebruikt bij:

• natuuronderwijs,
• anatomie,
• taalonderwijs,
• aardrijkskunde,
• en onderwijs aan dove kinderen.

Deze buitenlandse voorbeelden zouden later grote invloed krijgen op het Nederlandse onderwijs.

Duitsland als bakermat van de schoolplaat

Tussen ongeveer:

1820 en 1850

ontwikkelden Duitse pedagogen en onderwijsvernieuwers één van de eerste systemen van klassikaal visueel onderwijs.

In Duitse scholen verschenen:

• grote wandkaarten,
• natuurplaten,
• anatomische illustraties,
• en taalkundige afbeeldingen

die zichtbaar waren voor een hele klas tegelijk.

Dit sloot aan bij het zogenaamde:

aanschouwingsonderwijs

waarbij kinderen leerden door:

• kijken,
• observeren,
• en ervaren

in plaats van alleen teksten uit het hoofd te leren.

Duitse onderwijsillustraties waren vaak:

• groot van formaat;
• rijk gedetailleerd;
• en gedrukt in opvallende kleuren.

Veel van deze platen werden later ook buiten Duitsland gebruikt.

Buitenlandse invloed op Nederland

Nederlandse onderwijzers bezochten in de negentiende eeuw regelmatig scholen in:

• Duitsland,
• België,
• Frankrijk,
• en Oostenrijk.

Zij zagen daar hoe effectief beelden konden zijn tijdens klassikale lessen.

Een belangrijke Nederlandse pionier was:

Berend Brugsma

Hij bezocht rond 1838 een Duits instituut voor dove kinderen en zag hoe afbeeldingen werden gebruikt om woorden en begrippen uit te leggen. Deze ervaring inspireerde later het Nederlandse aanschouwingsonderwijs.

Daardoor kwamen buitenlandse onderwijsideeën rechtstreeks terecht in het Nederlandse klaslokaal.

Duitse natuurillustratoren van schoolplaten

Vooral Duitse natuurillustraties kregen internationale bekendheid.

Duitse kunstenaars maakten:

• botanische wandplaten;
• zoölogische illustraties;
• anatomische schema’s;
• en natuurhistorische afbeeldingen

die in heel Europa werden gebruikt.

Veel van deze platen waren:

• wetenschappelijk nauwkeurig;
• artistiek uitgewerkt;
• en bedoeld voor langdurig klassikaal gebruik.

Bekende Duitse series uit de late negentiende en vroege twintigste eeuw werden zelfs geëxporteerd naar andere landen, waaronder Nederland.

Oostenrijkse en Franse invloed van illustratoren van schoolplaten

Ook Oostenrijk en Frankrijk speelden een rol in de ontwikkeling van educatieve illustratie.

In Frankrijk ontstonden:

• pedagogische prenten;
• wandkaarten;
• en historische onderwijsillustraties

die sterk gericht waren op:

• nationale geschiedenis,
• burgerschap,
• en klassikale opvoeding.

Oostenrijk stond bekend om:

• natuurhistorische platen;
• anatomische illustraties;
• en wetenschappelijke onderwijsafbeeldingen.

Vooral medische en biologische schoolplaten uit Midden-Europa werden internationaal verspreid.

Belgische illustratoren en onderwijsplaten

Ook België kende een sterke traditie van onderwijsillustratie.

Vlaamse en Franstalige illustratoren maakten:

• historische platen;
• religieuze afbeeldingen;
• en educatief wandmateriaal

voor gebruik in:

• katholieke scholen;
• lagere scholen;
• en seminaries.

Sommige Belgische illustratoren werkten later ook samen met Nederlandse uitgeverijen of beïnvloedden de stijl van Nederlandse schoolplaten.

Buitenlandse platen in Nederlandse scholen

Niet alle schoolplaten in Nederlandse klaslokalen waren van Nederlandse makelij.

Sommige platen werden:

• rechtstreeks geïmporteerd;
• vertaald;
• aangepast;
• of opnieuw gedrukt voor het Nederlandse onderwijs.

Vooral bij:

• natuuronderwijs,
• anatomie,
• techniek,
• en aardrijkskunde

werden buitenlandse voorbeelden regelmatig gebruikt.

Hierdoor ontstond een internationale uitwisseling van:

• illustratiestijlen,
• onderwijsmethodes,
• en visuele kennis.

Kunstenaars én wetenschappers

Veel buitenlandse schoolplaatillustratoren waren niet alleen kunstenaars, maar werkten ook samen met:

• biologen,
• artsen,
• geografen,
• en pedagogen.

Daardoor kregen hun platen een bijzondere combinatie van:

• wetenschappelijke nauwkeurigheid;
• artistieke kwaliteit;
• en educatieve duidelijkheid.

Vooral Duitse natuurplaten stonden bekend om hun:

• precisie;
• kleurenrijkdom;
• en grote aandacht voor detail.

De invloed van druktechniek

Buitenlandse illustratoren profiteerden vaak van nieuwe druktechnieken zoals:

• lithografie;
• steendruk;
• en later offsetdruk.

Hierdoor konden grote kleurrijke platen betaalbaar worden geproduceerd voor scholen.

Vooral Duitsland liep technisch voorop in:

• kleurendruk;
• educatieve wandkaarten;
• en grootschalige productie van schoolmateriaal.

Deze technieken beïnvloedden later ook Nederlandse uitgeverijen.

Een internationale beeldcultuur

De geschiedenis van de schoolplaat laat zien dat onderwijs nooit volledig nationaal was.

Ideeën, illustratiestijlen en lesmethodes reisden door Europa. Buitenlandse illustratoren beïnvloedden:

• de manier waarop kinderen leerden kijken;
• de vormgeving van schoolboeken;
• en de ontwikkeling van visueel onderwijs.

Daardoor behoort de schoolplaat niet alleen tot de Nederlandse geschiedenis, maar ook tot een bredere Europese traditie van educatieve kunst.

Waarom buitenlandse illustratoren belangrijk waren

Buitenlandse illustratoren brachten:

• nieuwe technieken;
• andere stijlen;
• wetenschappelijke kennis;
• en vernieuwende onderwijsideeën

naar het onderwijs.

Zonder deze internationale invloed zouden Nederlandse schoolplaten er waarschijnlijk heel anders hebben uitgezien.

Veel van de principes van:

• klassikaal kijken,
• grote wandillustraties,
• en educatief beeldgebruik

ontstonden immers buiten Nederland.