Pl. 53. Tusenben og insekter. - Dybdahl's Zoologiske Wandplaten
Een bijzondere studie van geleedpotigen door Peter Dybdahl
De schoolplaat Pl. 53. Tusenben og Insekter behoort tot de indrukwekkende reeks Dybdahl's Zoologiske Wandplater, samengesteld door de Noorse pedagoog en natuuronderzoeker Peter Dybdahl (1847-1924). Deze uitgebreide serie zoologische schoolplaten werd vanaf het einde van de negentiende eeuw gebruikt op Noorse scholen om leerlingen kennis te laten maken met het dierenrijk.
Waar veel klassieke schoolplaten vooral grote en aansprekende dieren tonen, richt deze plaat zich juist op de vaak over het hoofd geziene wereld van de geleedpotigen. Juist daardoor behoort zij tot de meest wetenschappelijk georiënteerde platen uit de serie.
Een kijkje in de verborgen wereld van kleine dieren
Op deze schoolplaat staan verschillende vertegenwoordigers van de groep duizendpoten, miljoenpoten en insecten centraal. Naast complete dieren worden ook sterk vergrote lichaamsdelen weergegeven.
De plaat toont onder meer:
- een duizendpoot met zijn vele segmenten en poten;
- een miljoenpoot;
- details van monddelen;
- antennen en zintuigorganen;
- anatomische onderdelen van insecten.
Door zowel volledige dieren als afzonderlijke lichaamsstructuren af te beelden, konden leerlingen niet alleen soorten herkennen, maar ook inzicht krijgen in de bouw en functie van verschillende organen.
Onderwijs volgens de modernste inzichten van zijn tijd
Peter Dybdahl stond bekend om zijn vernieuwende onderwijsmethoden. In plaats van uitsluitend beschrijvende teksten te gebruiken, koos hij voor een visuele benadering waarbij leerlingen dieren daadwerkelijk konden bestuderen.
Vooral bij kleine ongewervelde dieren was dit belangrijk. Zonder vergroting waren veel kenmerken immers nauwelijks zichtbaar. De sterk uitvergrote tekeningen op deze schoolplaat maakten het mogelijk om details te bespreken die in de klas anders verborgen zouden blijven.
Hiermee sloot Dybdahl aan bij de snel groeiende belangstelling voor biologie en vergelijkende anatomie aan het einde van de negentiende eeuw.
Onderdeel van een omvangrijke zoologische reeks
Pl. 53 Tusenben og Insekter maakte deel uit van de grote zoologische schoolplatenserie van Dybdahl, die uiteindelijk ongeveer 64 genummerde platen omvatte.
Binnen deze reeks werden vrijwel alle belangrijke diergroepen behandeld, waaronder:
- zoogdieren;
- vogels;
- reptielen;
- amfibieën;
- vissen;
- insecten;
- geleedpotigen;
- anatomische onderwerpen.
De platen vormden samen een complete visuele encyclopedie voor het natuuronderwijs in Noorwegen.
Illustrator, uitgever en datering
De schoolplaten van Dybdahl verschenen vermoedelijk vanaf de jaren 1880 en bleven nog geruime tijd in gebruik tijdens de eerste decennia van de twintigste eeuw.
Bij verschillende platen zijn namen van illustratoren en uitgevers terug te vinden. Gedurende de lange productietijd waren onder andere A. Bruns Bokhandels Forlag in Trondhjem en later H. Aschehoug & Co. betrokken bij de uitgave van de serie.
De illustraties werden vervaardigd met lithografische druktechnieken, waardoor zeer fijne anatomische details konden worden weergegeven.
Een vroege Bruns-uitgave
Op basis van de uitgeversgegevens behoort dit exemplaar vrijwel zeker tot de oudste generatie Dybdahl-platen.
De combinatie van:
- A. Bruns Boghandels Forlag
- Trondhjem
- Central-Tryckeriet Stockholm
wordt beschouwd als de vroegste uitvoering van de serie. Bovendien is bekend dat de Dybdahl-serie al vanaf 1881 werd uitgegeven.
Hoewel niet bewezen kan worden dat dit specifieke exemplaar exact in 1881 werd gedrukt, behoort het vrijwel zeker tot de oorspronkelijke Bruns-generatie.
Zeldzaamheid en verzamelwaarde
Binnen de wereld van oude schoolplaten zijn juist de meer specialistische natuurhistorische onderwerpen vaak moeilijker te vinden dan de bekende platen over zoogdieren of vogels.
Platen over insecten, duizendpoten en anatomische details werden doorgaans intensief gebruikt tijdens biologielessen. Daardoor zijn goed bewaard gebleven exemplaren tegenwoordig minder algemeen.
Hoewel nog aanvullend onderzoek nodig is naar de exacte oplage van deze plaat, kan worden gesteld dat originele exemplaren van Pl. 53 Tusenben og Insekter tegenwoordig interessante verzamelobjecten vormen voor liefhebbers van natuurhistorische schoolplaten, Scandinavisch onderwijs erfgoed en entomologische illustraties.
Decoratieve waarde in moderne interieurs
Op het eerste gezicht lijkt deze plaat vooral een wetenschappelijk object. Toch bezit zij tegenwoordig een verrassend sterke decoratieve kwaliteit.
De combinatie van:
- fijne lijntekeningen;
- natuurlijke veroudering;
- rustige kleurtonen;
- wetenschappelijke vormgeving;
maakt de plaat bijzonder geschikt voor:
- bibliotheken;
- studeerkamers;
- kantoren;
- praktijkruimtes;
- Scandinavische interieurs;
- landelijke woningen.
Juist doordat de illustraties subtiel en grafisch zijn, vormt deze plaat een rustiger decoratief object dan veel kleurrijke natuurhistorische wandkaarten.
Een waardevol stuk Noors onderwijserfgoed
Meer dan honderd jaar na verschijnen laat Pl. 53 Tusenben og Insekter nog altijd zien hoe vooruitstrevend het Noorse natuuronderwijs was. De combinatie van wetenschappelijke nauwkeurigheid, didactische helderheid en fraaie illustraties maakt deze schoolplaat tot een bijzonder document uit de geschiedenis van het onderwijs.
Voor verzamelaars en musea vormt deze plaat niet alleen een decoratief object, maar vooral een tastbare herinnering aan de manier waarop generaties Noorse schoolkinderen de verborgen wereld van de geleedpotigen leerden kennen.