Pl. 30. Pattedyr Hvaler. - Dybdahl's Zoologiske Wandplaten
Een fascinerende blik op de walvissen volgens Peter Dybdahl
De schoolplaat Pl. 30. Pattedyr. Hvaler behoort tot de beroemde reeks Dybdahl's Zoologiske Wandplater, samengesteld door de Noorse onderwijzer en natuurkenner Peter Dybdahl (1847-1924). Deze omvangrijke serie zoologische schoolplaten vormde gedurende tientallen jaren een belangrijk hulpmiddel in het Scandinavische natuuronderwijs.
Op deze bijzondere wandplaat staan enkele van de grootste dieren die ooit op aarde hebben geleefd centraal: de walvissen. Voor leerlingen van rond 1900 moet deze schoolplaat een indrukwekkend venster op de onbekende wereld van de oceanen zijn geweest.
Walvissen als zoogdieren
De plaat maakt deel uit van de afdeling Pattedyr (zoogdieren) en laat zien dat walvissen, ondanks hun visachtige uiterlijk, tot de zoogdieren behoren. Tegenwoordig lijkt dit vanzelfsprekend, maar in het onderwijs van de negentiende eeuw was het belangrijk om leerlingen duidelijk te maken dat walvissen geen vissen zijn.
Dybdahl gebruikte daarom niet alleen afbeeldingen van complete dieren, maar ook anatomische details. Door uitwendige kenmerken te combineren met skeletonderdelen en organen konden leerlingen de bouw van walvissen beter begrijpen.
Wat is er op deze schoolplaat afgebeeld?
Op de schoolplaat zien we twee verschillende walvissen, aangevuld met enkele anatomische details.
De bovenste afbeelding toont een grote baleinwalvis, waarschijnlijk bedoeld als vertegenwoordiger van de reusachtige walvissen die in de noordelijke zeeën voorkwamen. Daaronder is een kleinere tandwalvis afgebeeld.
Daarnaast toont de plaat verschillende onderdelen die belangrijk zijn voor de studie van walvissen:
- een baleinplaat, waarmee baleinwalvissen voedsel uit het zeewater filteren;
- een anatomisch detail van de voorste ledematen;
- schedelonderdelen die inzicht geven in de bijzondere bouw van walvissen.
-
Deze combinatie van volledige dieren en anatomische details is typerend voor Dybdahls onderwijsmethode.
Deze combinatie van volledige dieren en anatomische details is typerend voor Dybdahls onderwijsmethode.
Pl. 30 Pattedyr Hvaler maakte deel uit van een veel grotere reeks die uiteindelijk ongeveer 64 schoolplaten omvatte. Samen behandelden deze platen vrijwel het volledige dierenrijk.
Onderdeel van Dybdahls grote zoologische serie
De serie omvatte onder meer platen over:
- roofdieren;
- hoefdieren;
- walvissen;
- vogels;
- reptielen;
- amfibieën;
- vissen;
- insecten;
- dierlijke anatomie.
Door de systematische nummering konden leerkrachten het dierenrijk stap voor stap behandelen.
Peter Dybdahl en zijn bijdrage aan het natuuronderwijs
Peter Dybdahl was een invloedrijke Noorse pedagoog die zich zijn hele leven inzette voor modern onderwijs. Hij was jarenlang verbonden aan de Søndre Trondhjems Amtsskole en publiceerde talrijke leerboeken over natuurhistorie, anatomie en hygiëne.
Uit recent onderzoek blijkt dat Dybdahl niet alleen onderwijzer was, maar ook een gepassioneerd natuuronderzoeker. Zijn wandplaten weerspiegelen die belangstelling. Ze combineren wetenschappelijke nauwkeurigheid met een heldere didactische opzet, waardoor generaties Scandinavische leerlingen kennismaakten met de natuur.
Uitgever en datering
De eerste platen uit Dybdahls zoologische reeks verschenen vermoedelijk vanaf de jaren 1880. Tijdens de lange productieperiode waren verschillende Noorse uitgevers betrokken bij de verspreiding van de serie, waaronder A. Bruns Bokhandels Forlag in Trondhjem en later H. Aschehoug & Co.
De illustraties werden gedrukt met lithografische technieken, die zeer geschikt waren voor gedetailleerde natuurhistorische afbeeldingen.
Voor het afgebeelde exemplaar van Pl. 30 Pattedyr Hvaler is op dit moment geen exact uitgavejaar bekend. Waarschijnlijk dateert deze druk uit de periode tussen het einde van de negentiende eeuw en de eerste decennia van de twintigste eeuw.
Een geliefd onderwerp onder verzamelaars
Schoolplaten met zeezoogdieren behoren tegenwoordig tot de meest aansprekende natuurhistorische wandplaten. Walvissen spreken immers nog altijd sterk tot de verbeelding.
Hoewel Dybdahl-platen oorspronkelijk voor gebruik in klaslokalen werden geproduceerd, zijn goed bewaarde exemplaren tegenwoordig aanzienlijk minder algemeen geworden. Vooral complete platen met originele ophangvoorzieningen worden door verzamelaars en musea gewaardeerd.
De historische betekenis van de serie, gecombineerd met de fraaie illustraties en het relatief beperkte verspreidingsgebied buiten Scandinavië, maakt deze schoolplaat tot een interessant verzamelobject.
Een tastbare herinnering aan het onderwijs van vroeger
Pl. 30 Pattedyr Hvaler laat zien hoe natuuronderwijs er ruim honderd jaar geleden uitzag. In een tijd zonder televisie, internet of natuurdocumentaires vormden dergelijke wandplaten voor veel kinderen de eerste kennismaking met de mysterieuze wereld van de walvissen.
Tegenwoordig is deze schoolplaat niet alleen een decoratief object, maar ook een waardevol stuk Noors onderwijserfgoed dat het levenswerk van Peter Dybdahl levend houdt.