Pl. 25. Pattedyr Tykhudede. - Dybdahl's Zoologiske Wandplaten
Een zeldzame schoolplaat over de indrukwekkende dikhuidigen
De schoolplaat Pl. 25. Pattedyr. Tykhudede behoort tot de monumentale serie Dybdahl's Zoologiske Wandplater, een van de belangrijkste Scandinavische reeksen natuurhistorische schoolplaten uit de late negentiende en vroege twintigste eeuw. De serie werd ontwikkeld door de Noorse onderwijzer, natuurkenner en auteur Peter Dybdahl (1847-1924) en bestond uiteindelijk uit ongeveer 64 verschillende platen die gezamenlijk een volledig overzicht van het dierenrijk vormden.
Deze bijzondere plaat behandelt de diergroep die destijds bekend stond als de Tykhudede, letterlijk vertaald als dikhuidigen. Tegenwoordig wordt deze oude wetenschappelijke indeling niet meer gebruikt, maar in het natuuronderwijs rond 1900 werden dieren als neushoorns, nijlpaarden, olifanten en wilde zwijnen vaak nog binnen deze groep besproken.
Wat is er op deze schoolplaat afgebeeld?
Centraal op de schoolplaat staat een indrukwekkende neushoorn, een dier dat al eeuwenlang tot de verbeelding spreekt vanwege zijn enorme lichaamsbouw, dikke huid en karakteristieke hoorn.
Daarnaast toont de plaat een aantal anatomische details die voor het onderwijs van groot belang waren. Zo zien we verschillende schedel- en kaakvormen, evenals een afbeelding van een wild zwijn. Door dieren en skeletonderdelen naast elkaar af te beelden konden leerlingen de overeenkomsten en verschillen tussen verschillende zoogdieren bestuderen.
Deze combinatie van complete dieren en anatomische details is kenmerkend voor Dybdahls didactische aanpak. Zijn doel was niet alleen om dieren te tonen, maar vooral om leerlingen inzicht te geven in de bouw van het dier.
Peter Dybdahl en zijn levenswerk
Peter Dybdahl was een vooraanstaand Noors onderwijzer die gedurende ongeveer dertig jaar leiding gaf aan de Søndre Trondhjems Amtsskole. Naast zijn werkzaamheden als docent schreef hij leerboeken over anatomie, hygiëne en dierkunde.
Recent onderzoek naar zijn leven heeft aangetoond dat Dybdahl een brede wetenschappelijke belangstelling had. Hij hield zich bezig met anatomie, zoölogie en natuurhistorie en ontwikkelde zijn wandplaten als hulpmiddel voor modern natuuronderwijs.
Zijn grote serie zoologische schoolplaten werd in Noorwegen zeer gewaardeerd en bleef gedurende tientallen jaren in gebruik op scholen.
Onderdeel van een complete reeks zoologische wandplaten
Pl. 25 Pattedyr Tykhudede maakte deel uit van een zorgvuldig opgebouwde onderwijsmethode. De volledige serie behandelde vrijwel alle belangrijke diergroepen, waaronder:
- zoogdieren;
- vogels;
- reptielen;
- amfibieën;
- vissen;
- insecten;
- anatomische onderwerpen.
De platen werden systematisch genummerd zodat leerkrachten stap voor stap het dierenrijk konden behandelen. Binnen de afdeling zoogdieren verschenen onder meer ook platen over roofdieren, walvissen, zeehonden, knaagdieren en apen.
Een venster op de wetenschap van rond 1900
Wat deze schoolplaat extra interessant maakt, is dat zij laat zien hoe biologen dieren vroeger indeelden. De term Tykhudede wordt tegenwoordig niet meer als wetenschappelijke groep gebruikt. Moderne biologen delen zoogdieren anders in op basis van evolutie en genetische verwantschappen.
De plaat vormt daarmee niet alleen een onderwijsobject, maar ook een historisch document dat laat zien hoe de dierkunde zich in de afgelopen eeuw heeft ontwikkeld.
Voor musea en onderzoekers zijn dergelijke schoolplaten daarom bijzonder waardevol: zij vertellen niet alleen iets over dieren, maar ook over de geschiedenis van de wetenschap.
Uitgever, druk en datering
De eerste Dybdahl-platen verschenen vermoedelijk vanaf ongeveer 1881. Verschillende Scandinavische uitgevers waren betrokken bij de productie van de serie, waaronder A. Bruns Bokhandels Forlag te Trondhjem en later H. Aschehoug & Co.
De platen werden vervaardigd met behulp van lithografische druktechnieken, waardoor gedetailleerde natuurhistorische illustraties konden worden geproduceerd. Tijdens de lange productieperiode verschenen verschillende drukken en uitgaven.
Voor dit specifieke exemplaar van Pl. 25 Pattedyr Tykhudede is op dit moment geen exact uitgavejaar bekend. Zonder aanvullende documentatie of uitgeverscatalogi kan daarom geen precieze datering worden gegeven. Wel mag worden aangenomen dat het exemplaar afkomstig is uit de periode tussen het einde van de negentiende eeuw en de eerste helft van de twintigste eeuw.
Is deze schoolplaat een collectors item?
Originele Dybdahl-schoolplaten worden tegenwoordig steeds vaker gezocht door verzamelaars van historisch onderwijsmateriaal en natuurhistorische objecten. Hoewel de serie destijds in behoorlijke aantallen voor scholen werd gedrukt, zijn complete en goed bewaarde exemplaren tegenwoordig aanzienlijk schaarser geworden.
Vooral platen met grote zoogdieren, zoals neushoorns, behoren vaak tot de meer geliefde onderwerpen. De combinatie van wetenschappelijke nauwkeurigheid, fraaie illustraties en de historische betekenis van de serie maakt deze schoolplaat tot een aantrekkelijk verzamelobject.
De verzamelwaarde wordt onder meer bepaald door de staat van bewaring, de aanwezigheid van originele ophangvoorzieningen en de zeldzaamheid van het onderwerp.
Een tastbaar stuk Noors onderwijserfgoed
Meer dan honderd jaar geleden hing Pl. 25 Pattedyr Tykhudede in Noorse klaslokalen om leerlingen kennis te laten maken met de fascinerende wereld van de zoogdieren. Tegenwoordig herinnert de plaat ons aan een tijd waarin natuuronderwijs draaide om aandachtig kijken, vergelijken en observeren.
Daarmee is deze schoolplaat niet alleen een prachtig decoratief object, maar ook een belangrijk stuk Noors educatief erfgoed en een blijvende herinnering aan het levenswerk van Peter Dybdahl.