Kruisvaarders voor Jeruzalem – 1099

Het jaartal 1099 in de titel verwijst naar de belegering en verovering van Jeruzalem tijdens de Eerste Kruistocht. Daarmee koos Isings niet voor het lange traject van de kruisvaarders vanuit Europa naar het oostelijke Middellandse Zeegebied, maar voor het dramatische eindpunt van hun veldtocht.

 

De Eerste Kruistocht bereikt Jeruzalem in 1099

De Eerste Kruistocht vond haar oorsprong in de oproep van paus Urbanus II tijdens het concilie van Clermont in 1095. Vanuit West-Europa trokken vanaf 1096 verschillende groepen kruisvaarders naar het oosten. Religieuze motieven speelden een centrale rol, maar de kruistocht had ook politieke, sociale en militaire dimensies.

Na een jarenlange tocht bereikten de kruisvaarders begin juni 1099 Jeruzalem. De stad stond op dat moment onder het gezag van de Fatimiden, een islamitische dynastie die vanuit Egypte regeerde.

De belegering begon op 7 juni. Voor de kruisvaarders vormde de ommuurde stad een groot militair probleem. Hun aantallen waren tijdens de tocht sterk afgenomen en in het droge landschap rond Jeruzalem waren water en voedsel schaars. Bovendien beschikten zij aanvankelijk niet over voldoende materiaal voor een grootschalige aanval op de muren.

Na de bouw van belegeringswerktuigen volgde in juli een nieuwe aanval. Op 15 juli 1099 wisten kruisvaarders de verdedigingswerken te doorbreken en Jeruzalem binnen te dringen.

 

Isings plaatst de kijker midden in de bestorming

Isings koos niet voor een overzicht op afstand. De kijker staat als het ware tussen de aanvallers.

Op de voorgrond vult een groep zwaarbewapende mannen bijna de gehele breedte van het beeld. Hun lichamen overlappen elkaar, waardoor de indruk ontstaat van een dicht opeengepakte strijdmacht. Verschillende mannen dragen maliënkolders en metalen helmen. Grote houten schilden beschermen hun lichaam.

Een aantal schilden is voorzien van kruisen. Ook op kleding en vaandels is het kruis als herkenningsteken zichtbaar. Daarmee maakt Isings onmiddellijk duidelijk wie in de voorstelling de kruisvaarders zijn.

Achter deze groep loopt het terrein omhoog naar de versterkingen. Daar wordt gevochten, geklommen en gewerkt. Door voorgrond en achtergrond zo sterk met elkaar te verbinden, ontstaat het gevoel dat de aanval zich voor de ogen van de leerling ontvouwt.

 

De enorme rots links maakt de aanval extra benauwend

Een opvallend element is de grote rotswand aan de linkerzijde. Deze neemt een uitzonderlijk groot deel van het beeld in beslag en vernauwt de ruimte waarin de strijders zich bewegen.

Langs en tussen de rotsen zijn verschillende mannen zichtbaar. Sommigen lijken materiaal te verplaatsen of zich omhoog te werken. Onderaan lopen figuren tussen de stenen en de voorste groep kruisvaarders.

De rotswand heeft daardoor niet alleen een landschappelijke functie. Hij versterkt ook de compositie. De kruisvaarders lijken tussen rots en vestingwerken te worden samengedrongen.

Isings gebruikt het terrein zo om spanning te creëren. De weg naar de stad oogt moeilijk, onoverzichtelijk en gevaarlijk.

 

Stadsmuren, torens en belegeringswerken bepalen het strijdtoneel

Achter de kruisvaarders rijzen de versterkingen van Jeruzalem op. Hoge muren en torens sluiten de stad af van de aanvallers.

Op en rond de verdedigingswerken zijn talrijke kleine figuren te zien. Ladders, houten constructies en andere belegeringselementen verbinden de aanvallers met de hogere delen van de voorstelling. Op verschillende plaatsen stijgt rook op.

Historisch is bekend dat de kruisvaarders tijdens de beslissende aanval belegeringstorens en ander belegeringsmateriaal gebruikten. Voor de bouw daarvan was hout nodig, terwijl bruikbaar timmerhout in de directe omgeving van Jeruzalem schaars was.

Isings hoefde de technische werking van ieder werktuig niet afzonderlijk uit te leggen. Door ladders, houten constructies, muren, strijders en rook in één beeld samen te brengen, maakte hij voor leerlingen direct zichtbaar wat een middeleeuwse belegering betekende.

 

Schilden, maliënkolders en helmen vertellen hun eigen verhaal

De voorgrond is bijzonder rijk aan militaire details.

De kruisvaarders dragen verschillende soorten helmen. Ook de schilden verschillen in vorm, decoratie en afmetingen. Sommige zijn langgerekt, andere ronder. Op meerdere schilden zijn kruisen aangebracht.

Maliënkolders beschermen het lichaam van verschillende strijders. Bij anderen zijn delen van de kleding zichtbaar onder of naast de beschermende uitrusting. Zwaarden en andere wapens vullen de open ruimten tussen de figuren.

Isings creëert daardoor geen uniforme rij identieke ridders. De variatie maakt de groep visueel geloofwaardiger en gaf leerlingen veel details om te bekijken en te vergelijken.

Voor een geschiedenisles kon juist die voorgrond aanleiding geven tot vragen over middeleeuwse wapens, bescherming, kleding en herkenningstekens.

 

Het kruis als herkenningsteken van de kruisvaarders

Het christelijke kruis keert op verschillende plaatsen in de voorstelling terug.

Het is zichtbaar op schilden en vaandels en speelt daardoor zowel visueel als inhoudelijk een belangrijke rol. Het teken verbindt de gewapende mannen met het religieuze karakter van hun onderneming.

Het Nederlandse woord kruisvaarder verwijst eveneens naar dat symbool. De deelnemers aan de kruistocht legden een gelofte af en droegen het kruis als teken van hun deelname.

Op de schoolplaat hoefde een leerling dus niet alleen naar wapens en gevechten te kijken. Het kruis bood een ingang om te spreken over de religieuze motivatie waarmee de onderneming in West-Europa werd gepresenteerd.

Tegelijkertijd is het vanuit hedendaags historisch perspectief belangrijk de kruistochten niet uitsluitend als religieuze heldenverhalen te benaderen. Geloof, macht, oorlogvoering en menselijk geweld waren nauw met elkaar verweven.

 

Wie is wie op de schoolplaat?

De voorstelling bevat veel individuele figuren, maar Isings heeft hen niet van namen voorzien. Daarom is voorzichtigheid nodig bij het koppelen van specifieke personen aan historische kruisvaardersleiders.

Tot de belangrijkste leiders die in 1099 bij Jeruzalem aanwezig waren, behoorden Godfried van Bouillon, Raymond IV van Toulouse, Robert van Vlaanderen en Robert van Normandië. Zij speelden ieder een rol tijdens de belegering.

Dat betekent echter niet dat een bepaalde man op de voorgrond zonder aanvullende documentatie als een van hen kan worden aangewezen. De schoolplaat toont in de eerste plaats een collectieve militaire scène.

Die keuze is didactisch begrijpelijk. Niet één beroemde aanvoerder bepaalt het beeld; de kijker ziet vooral de gezamenlijke inspanning van een leger tijdens een belegering.

 

De verovering van Jeruzalem had een gewelddadige afloop

Op 15 juli 1099 wisten de kruisvaarders Jeruzalem binnen te dringen. Daarmee eindigde de belegering, maar niet het geweld.

Na de inname werden grote aantallen islamitische en Joodse inwoners gedood. Middeleeuwse bronnen verschillen sterk in hun aantallen en gebruiken soms overdreven taal, waardoor het exacte aantal slachtoffers niet betrouwbaar kan worden vastgesteld. Dat er op grote schaal werd gedood, staat historisch wel vast.

Dit aspect is belangrijk bij de hedendaagse interpretatie van de schoolplaat. Een twintigste-eeuwse onderwijsplaat kan de aandacht vooral richten op de militaire aanval, terwijl modern geschiedenisonderwijs ook vraagt wat de verovering voor de bevolking van de stad betekende.

Na de inname ontstond het koninkrijk Jeruzalem. Godfried van Bouillon werd de eerste heerser, maar nam niet de titel koning aan.

De gebeurtenis van 1099 was daarmee zowel het militaire hoogtepunt van de Eerste Kruistocht als het begin van een nieuwe politieke situatie in het gebied.

 

Jeruzalem was voor meerdere religies een heilige stad

De betekenis van Jeruzalem kan niet worden begrepen vanuit het christendom alleen.

De stad is van grote religieuze betekenis voor joden, christenen en moslims. Voor christelijke kruisvaarders stond vooral de band met het leven, de kruisiging en de opstanding van Jezus centraal. De Heilig Grafkerk was een belangrijk doel van hun pelgrimage en veldtocht.

Voor joden is Jeruzalem verbonden met de oude tempel en een lange religieuze en historische traditie. Binnen de islam heeft de stad eveneens een bijzondere status, onder meer door de Haram al-Sharif met de Rotskoepel en de Al-Aqsamoskee.

De verovering van 1099 vond dus plaats in een stad die voor verschillende religieuze gemeenschappen grote betekenis had. Dat maakt de gebeurtenis historisch complexer dan een eenvoudig verhaal van aanvallers en verdedigers.

 

J.H. Isings bouwde spanning op met kleur, rook en beweging

Johan Herman Isings staat bekend om historische voorstellingen waarin veel aandacht wordt besteed aan sfeer, materiaal en menselijke handeling. Op deze plaat gebruikt hij de compositie om de hectiek van een aanval voelbaar te maken.

De donkere en aardse tinten van rotsen, kleding en wapens worden afgewisseld met lichtere muren, rode kruisen en gekleurde vaandels. Rook vervaagt delen van de achtergrond en versterkt de indruk van chaos.

Ook de richting van de beweging is belangrijk. Veel figuren zijn naar boven of naar rechts gericht, waar de strijd rond de stadsmuren plaatsvindt. Lansen, vlaggenstokken, ladders en wapens versterken deze opwaartse beweging.

Tegelijkertijd staan enkele figuren op de voorgrond relatief stil. Daardoor kon de leerling hun kleding en uitrusting nauwkeurig bekijken, terwijl de achtergrond het verhaal van de bestorming voortzette.

De plaat combineert zo twee functies: zij is zowel een dramatische historische scène als een zorgvuldig opgebouwde kijkplaat.

 

J.H. Isings maakte de Middeleeuwen zichtbaar voor de klas

Johan Herman Isings was een van de bekendste Nederlandse illustratoren van historische schoolplaten. Binnen Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis vervaardigde hij tientallen historische taferelen.

Zijn werkwijze draaide om historische verbeelding op basis van onderzoek. Architectuur, kleding, wapens en gebruiksvoorwerpen moesten samen een verleden oproepen dat voor leerlingen overtuigend oogde.

Kruisvaarders voor Jeruzalem – 1099 laat goed zien hoe hij dat deed. De voorstelling is geen neutrale plattegrond van het beleg en evenmin een exacte registratie van één seconde op 15 juli 1099. Het is een samengestelde historische reconstructie waarin herkenbare onderdelen van een belegering doelbewust bij elkaar zijn gebracht.

Juist daarom moet onderscheid worden gemaakt tussen historische gebeurtenis en schoolplaat. De belegering en verovering van Jeruzalem zijn historische feiten; de precieze ordening van personen, wapens, rotsen en gevechtshandelingen is de beeldende reconstructie van Isings.

 

J.J. Moerman en de toelichting bij de schoolplaat

Bij Kruisvaarders voor Jeruzalem – 1099 hoorde een afzonderlijke toelichting van J.J. Moerman. Een bibliografisch geregistreerde versie van deze toelichting telt 28 pagina's en behoort als nummer 5 tot Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis.

Van de toelichting is ook een herziene uitgave uit 1959 bekend, bewerkt door D. Wijbenga.

De combinatie van wandplaat en tekstboekje was belangrijk voor het gebruik in de klas. De leerlingen keken gezamenlijk naar de grote voorstelling, terwijl de onderwijzer over aanvullende historische informatie beschikte.

Daarmee was de schoolplaat geen losse illustratie. Beeld en begeleidende tekst vormden samen een didactisch hulpmiddel voor het geschiedenisonderwijs.

 

Een opvallend buitenlands onderwerp in de Vaderlandsche Geschiedenis

De titel van de serie Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis maakt deze plaat op het eerste gezicht opmerkelijk. De verovering van Jeruzalem vond immers ver buiten de Nederlanden plaats.

De kruistochten maakten echter deel uit van het bredere middeleeuwse geschiedenisonderwijs. Vanuit gebieden die tegenwoordig tot Nederland en België behoren namen eveneens mensen deel aan de kruisvaartbeweging. Bovendien was de geschiedenisles in de twintigste eeuw niet strikt beperkt tot gebeurtenissen binnen de huidige landsgrenzen.

De plaat bood daarmee een venster op een internationaal middeleeuws verschijnsel: de beweging van West-Europese christenen naar het oostelijke Middellandse Zeegebied en de langdurige confrontaties die daaruit voortkwamen.

Juist daardoor wijkt deze voorstelling inhoudelijk af van veel andere platen uit de serie, die directer gekoppeld zijn aan gebeurtenissen in de Nederlandse geschiedenis.

 

Van kijken naar vragen stellen over de Eerste Kruistocht

Voor klassikaal onderwijs bood de voorstelling veel mogelijkheden om vanuit waarneming naar historische uitleg te gaan.

Leerlingen konden eerst kijken naar de zichtbare onderdelen: wie draagt een kruis, welke wapens zijn te zien, hoe beschermen de strijders zich, hoe proberen zij hoger gelegen versterkingen te bereiken en wat gebeurt er bij de stadsmuren?

Daarna kon de docent het beeld verbinden met grotere vragen. Waarom trokken mensen vanuit West-Europa naar Jeruzalem? Waarom was de stad zo belangrijk? Hoe werd een ommuurde stad in de Middeleeuwen aangevallen? En wat gebeurde er met de inwoners nadat de kruisvaarders de stad hadden ingenomen?

De plaat leende zich daardoor zowel voor militaire geschiedenis als voor onderwerpen als religie, middeleeuwse samenleving, beeldvorming en de ontmoeting en confrontatie tussen verschillende culturen.

 

Kruisvaarders voor Jeruzalem als historisch onderwijserfgoed

Voor een hedendaagse museumbezoeker vertelt Kruisvaarders voor Jeruzalem – 1099 meer dan het verhaal van één middeleeuwse belegering.

De voorstelling laat ook zien hoe Nederlandse leerlingen rond het midden van de twintigste eeuw kennismaakten met de kruistochten. De geschiedenis werd in één groot beeld geconcentreerd: christelijke kruisvaandels, zwaarbewapende strijders, stadsmuren, rook en een aanval die zich zichtbaar naar boven beweegt.

Tegenwoordig kunnen we daar een tweede laag aan toevoegen. We kunnen de historische gebeurtenis bestuderen én onderzoeken hoe die gebeurtenis voor een twintigste-eeuws schoolpubliek werd verbeeld. Daarbij hoort ook aandacht voor wat de plaat nauwelijks laat zien: het perspectief van de islamitische en Joodse bevolking van Jeruzalem en het grootschalige geweld dat op de verovering volgde.

Daarmee is deze schoolplaat zowel een beeld van 1099 als een document uit de geschiedenis van het Nederlandse onderwijs. Juist die dubbele betekenis maakt haar waardevol voor het Schoolplatenmuseum.

 

Bronnen

J.J. Moerman – Kruisvaarders voor Jeruzalem, 1099 – toelichting bij Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis, J.B. Wolters, circa 1950.

J.J. Moerman en D. Wijbenga – Kruisvaarders voor Jeruzalem, 1099 – herziene toelichting, J.B. Wolters, 1959.

Nationaal Onderwijsmuseum / Jacques Dane – onderzoek naar Schoolplaten voor de Vaderlandsche Geschiedenis en het aanschouwelijk geschiedenisonderwijs.

Westfries Museum – collectieregistratie Kruisvaarders voor Jeruzalem 1099.

Stichting Behoud van Oud – collectiegegevens over Kruisvaarders voor Jeruzalem, 1099, J.H. Isings en de bijbehorende tekst van J.J. Moerman.

Encyclopaedia Britannica – historische achtergrond van de Eerste Kruistocht en de verovering van Jeruzalem in 1099.

#KruisvaardersVoorJeruzalem #EersteKruistocht #Jeruzalem1099 #JHIsings #JBWolters #Kruisvaarders #Middeleeuwen #BelegeringVanJeruzalem #HistorischeSchoolplaat #Geschiedenisonderwijs

Wilt u wellicht deze schoolplaat aanschaffen? Kijk dan in onze museumshop naar het hoofdstuk geschiedenis