In het Bos & bijplaat Het Naardermeer

Een bijzondere dubbelplaat uit de beroemde serie Dieren in hun Omgeving

Tussen de vele Nederlandse natuurplaten die in de eerste helft van de twintigste eeuw in klaslokalen hingen, neemt deze dubbelplaat een bijzondere plaats in. Op de voorzijde bevindt zich de schoolplaat In het Bos, terwijl op de achterzijde de bijplaat Het Naardermeer is afgedrukt. Samen vormen zij een leerzaam geheel waarin het leven van dieren in hun natuurlijke omgeving centraal staat.

Deze uitgave maakt deel uit van de bekende reeks Dieren in hun Omgeving – Eerste Serie: In Ons Land, een serie die generaties schoolkinderen kennis liet maken met de Nederlandse natuur. De platen werden gebruikt tijdens natuurlessen, waarbij de leerkracht met behulp van grote afbeeldingen uitleg gaf over dieren, planten en hun leefgebieden.

Voorzijde: In het Bos

Een levendig beeld van het Nederlandse bos

De voorzijde toont een rustige bosomgeving waarin verschillende dieren en planten samen een natuurlijk geheel vormen. Op het eerste gezicht lijkt het een idyllisch bosgezicht, maar wie langer kijkt ontdekt steeds meer details.

Een eekhoorn beweegt zich door de bomen, vogels zoeken voedsel tussen het groen en vlinders rusten op boomstammen. Op de achtergrond zijn andere bosbewoners zichtbaar, waardoor de afbeelding niet alleen een momentopname is, maar een compleet ecosysteem laat zien.

Koekkoek schilderde het bos niet als decor, maar als leefwereld. Daardoor kregen leerlingen inzicht in de samenhang tussen dieren, planten en hun omgeving.

Achterzijde: Het Naardermeer

Een studie van vogels en hun kenmerken

De achterzijde vormt een aanvulling op de hoofdplaat en richt zich op een specifiek Nederlands natuurgebied: het Naardermeer. Op deze bijplaat worden verschillende vogelsoorten en karakteristieke lichaamskenmerken afzonderlijk weergegeven.

Afgebeeld zijn onder andere:

de bruine kiekendief;
de roerdomp;
de fuut;
de poot van een reiger;
de poot van een koet.

Door dieren niet alleen in hun omgeving te tonen, maar ook afzonderlijk af te beelden, konden leerlingen verschillen tussen soorten beter herkennen. Dit sluit aan bij de onderwijsvisie van die tijd, waarin nauwkeurig observeren een belangrijke plaats innam.

Een plaat uit een tijd van verandering

Groningen, Batavia en Djakarta

Deze dubbelplaat is extra interessant vanwege de verschillende plaatsnamen die op de beide zijden voorkomen.

Op de voorzijde staat de uitgeversvermelding:

J.B. Wolters Uitgeversmaatschappij N.V. – Groningen – Batavia

Op de achterzijde luidt deze:

J.B. Wolters Uitgeversmaatschappij N.V. – Groningen – Djakarta

Deze combinatie wijst op een uitgave uit de overgangsperiode rond de onafhankelijkheid van Indonesië, toen de naam Batavia werd vervangen door Djakarta (het huidige Jakarta). Daardoor vormt deze schoolplaat niet alleen een natuurhistorisch document, maar ook een klein stukje koloniale en naoorlogse geschiedenis.

Van klaslokaal naar erfgoed

Een tastbare herinnering aan het Nederlandse onderwijs

Schoolplaten als deze waren ooit dagelijks aanwezig in duizenden klaslokalen. Ze werden gebruikt voordat kleurenboeken, dia's, televisie en digitale middelen hun intrede deden. Voor veel leerlingen vormden deze grote afbeeldingen de eerste kennismaking met de Nederlandse natuur.

Door jarenlang gebruik zijn veel exemplaren verdwenen of beschadigd geraakt. De overgebleven platen vertellen niet alleen iets over dieren en landschappen, maar ook over de manier waarop vroeger les werd gegeven.

Deze dubbelplaat laat zien hoe onderwijs, illustratiekunst en natuurstudie samenkwamen in één object.

M.A. Koekkoek en de kunst van het natuuronderwijs

De illustraties zijn vervaardigd door de bekende Nederlandse illustrator M.A. Koekkoek (1873–1944). Zijn naam is onlosmakelijk verbonden met het Nederlandse natuuronderwijs. Koekkoek had een uitzonderlijk talent om dieren niet alleen natuurgetrouw af te beelden, maar ook overtuigend in hun leefomgeving te plaatsen.

Zijn werk kenmerkt zich door aandacht voor detail, een rustige compositie en een grote kennis van flora en fauna. Daardoor werden zijn schoolplaten niet alleen als lesmateriaal gewaardeerd, maar ook als kunstzinnige afbeeldingen van het Nederlandse landschap.

Deze plaat aanschaffen? Kijk dan in onze museumshop op schoolplaten van M.A. Koekkoek