Palästina – C. Diercke Schulwandkarten

Palästina als een van de vroegste Diercke-wandkaarten

De naam Carl Diercke (1842–1913) raakte vanaf het einde van de negentiende eeuw nauw verbonden met het Duitse aardrijkskundeonderwijs. Vanaf 1893 was hij verantwoordelijk voor het atlanten- en kaartenprogramma van Westermann. In 1903 verschenen bij Georg Westermann in Braunschweig de eerste Diercke-schoolwandkaarten. De onderwerpen waren Provinz Brandenburg en, opvallend genoeg, Palästina. Wikipedia

Het onderwerp behoorde dus niet tot een latere uitbreiding van de reeks, maar stond aan het begin van het Diercke-wandkaartenprogramma.

De hier afgebeelde kaart is een veel latere uitvoering: bovenaan staat duidelijk 10. Auflage. In de eerder verzamelde gegevens werd voor deze druk circa 1954 genoemd. Die exacte datering kan ik echter niet voldoende bevestigen. Een gespecialiseerde Duitse collectie registreert een Westermann-Palästina op schaal 1:250.000 uit 1963, met een formaat van 119 × 158 cm en een nevenkaart van Jeruzalem. Dat toont in ieder geval aan dat deze kaart in verschillende drukken langdurig werd uitgegeven.

Voor deze specifieke 10e druk is daarom een voorzichtige datering in de naoorlogse twintigste eeuw verantwoord; het exacte jaar blijft zonder aanvullende uitgeversdocumentatie onzeker.

Van de Middellandse Zee naar de Jordaanvallei

Het eerste wat opvalt is de langgerekte noord-zuidoriëntatie. Links ligt het blauwgroene vlak van de Middellandse Zee. Daartegenover staat een veel gedetailleerder landoppervlak waarin groen, geel, oker en bruin de hoogteverschillen structureren.

Het landschap wordt beheerst door een tweede noord-zuidas: de diepe laagte van de Jordaanvallei. De Jordaan verbindt in het noorden het Meer van Galilea met de verder zuidelijk gelegen Dode Zee. Vooral die Dode Zee vormt door haar langgerekte blauwe oppervlak een sterk herkenningspunt.

Ten westen van deze laagte liggen de hoger gelegen gebieden richting de Middellandse Zeekust. Ten oosten loopt het reliëf opnieuw omhoog. Door schaduwwerking en bruine hoogtelijnen krijgen de berggebieden bijna een driedimensionaal karakter.

Rode lijnen vormen een afzonderlijke informatielaag over het fysieke landschap. Daarnaast zijn talrijke plaatsnamen, waterlopen en geografische aanduidingen opgenomen. Onderaan verklaart een legenda verschillende kleuren en tekens.

Das alte Jerusalem: een kaart binnen de kaart

Rechtsonder bevindt zich een opvallende nevenkaart met de titel Das alte Jerusalem. Daarmee verandert de schaal abrupt: van een groot geografisch gebied naar één stad en haar directe omgeving.

De oude stad is als een roze vlak weergegeven en intern verder onderverdeeld. Rondom zijn hoogteverschillen, wegen en namen aangegeven. Op de kaart zijn onder meer Gethsemane en de Ölberg te herkennen.

Deze nevenkaart is inhoudelijk belangrijk. Jeruzalem wordt niet simpelweg als één plaatsnaam op de hoofdkaart behandeld, maar krijgt een eigen ruimtelijke voorstelling. Daardoor kon de locatie eerst binnen Palestina worden gevonden en vervolgens op stadsniveau worden bestudeerd.

Bij een geregistreerde latere Westermann-uitvoering wordt eveneens expliciet een nevenkaart van Jeruzalem genoemd. Dat bevestigt dat deze combinatie van overzichtskaart en Jeruzalemkaart onderdeel bleef van latere versies van het kaartconcept.

Reliëf als sleutel tot het landschap

Het meest onderscheidende cartografische thema van Palästina is het reliëf.

De kaart laat onmiddellijk zien dat het gebied geen gelijkmatig vlak landschap is. De laaggelegen kustzone, hoger gelegen binnenlanden en de diepe Jordaanvallei vormen een geografisch systeem dat door de kleurstelling visueel wordt uitgelegd.

Groentinten markeren vooral de lagere gebieden. Naarmate het terrein hoger wordt, verschuift het kleurbeeld via geel en oker naar bruin. Schaduwwerking versterkt de vorm van bergketens en hellingen. Water is blauw weergegeven en steekt daardoor scherp af tegen het land.

Dit reliëfbeeld helpt ook de opvallende vorm van de Jordaanvallei te begrijpen. De rivier, het Meer van Galilea en de Dode Zee vormen samen een smalle noord-zuidstructuur tussen hoger gelegen terreinen.

De kaart maakt hoogte en laagte daardoor bijna even belangrijk als plaatsnamen.

Carl Diercke en de cartografische traditie van Westermann

Carl Diercke was pedagoog en geograaf en werd vooral bekend door de schoolatlassen die zijn naam droegen. Samen met andere cartografen werkte hij aan een vorm van schoolcartografie waarin geografische informatie overzichtelijk en op afstand leesbaar moest worden weergegeven.

Historische atlascollecties laten zien dat Palästina al lang vóór deze wandkaartuitvoering deel uitmaakte van de Diercke-cartografie. Zo bezit de David Rumsey Map Collection een kaart Palastina uit een Diercke-schoolatlas van 1896, uitgegeven in Braunschweig door George Westermann en toegeschreven aan Carl Diercke en Eduard Gaebler.

De wandkaart van 1903 bouwde dus voort op een onderwerp dat binnen het atlaswerk al aanwezig was. Voor de hier getoonde 10e druk kan echter niet zonder aanvullende documentatie worden vastgesteld welke latere Westermann-cartografen precies verantwoordelijk waren voor alle herzieningen. Carl Diercke zelf, die in 1913 overleed, kan uiteraard niet als persoonlijke vervaardiger van deze latere druk worden beschouwd.

Westermann in Braunschweig

De kaart behoort tot het kaartenprogramma van Georg Westermann in Braunschweig. De samenwerking tussen Diercke en Westermann groeide uit tot een langdurige cartografische traditie, waarbij zowel atlassen als grote wandkaarten verschenen.

Voor Palästina is vooral van belang dat het onderwerp vanaf het begin deel uitmaakte van dat wandkaartenprogramma. De eerste Diercke-wandkaart met deze titel verscheen al in 1903.

De aanduiding 10. Auflage op deze kaart laat vervolgens zien hoe het onderwerp in opeenvolgende drukken bleef voortbestaan. De cartografie werd dus niet voor één generatie leerlingen vervaardigd, maar bleef lange tijd onderdeel van het beschikbare onderwijsprogramma.

Geografie en Bijbelse topografie in één lesbeeld

Deze wandkaart bood verschillende mogelijkheden voor gebruik in het onderwijs. Een onderwijzer kon leerlingen eerst laten kijken naar de fysieke structuur van het gebied: kust, hoogland, rivierdal en binnenzeeën.

Vervolgens konden plaatsen in dat landschap worden gelokaliseerd en met elkaar worden vergeleken. Daardoor werd bijvoorbeeld zichtbaar dat de Jordaan niet zomaar een rivier tussen twee plaatsen is, maar deel uitmaakt van een uitgesproken langgerekte laagte tussen hoger terrein.

De kaart was daarnaast bruikbaar bij geschiedenis- en godsdienstonderwijs. Veel plaatsen in het gebied waren leerlingen bekend uit Bijbelse verhalen. De geografische kaart bood de mogelijkheid die namen aan concrete landschappen, afstanden en onderlinge ligging te verbinden.

De afzonderlijke kaart Das alte Jerusalem versterkte dat gebruik. Een leerling kon eerst Jeruzalem binnen de grotere regio lokaliseren en daarna overschakelen naar een veel gedetailleerder stadsbeeld.

Een kaart die op afstand leesbaar moest blijven

De grafische opbouw verraadt duidelijk dat Palästina voor klassikaal gebruik is ontworpen. De titel is groot en zwaar gedrukt, zee en land contrasteren sterk en de belangrijkste reliëfstructuren blijven ook op afstand zichtbaar.

Tegelijkertijd bevat de kaart van dichtbij veel meer informatie. Kleine plaatsnamen, wegen, waterlopen, hoogteaanduidingen en andere cartografische tekens vormen een tweede leesniveau.

Daarmee werkt de kaart op twee afstanden. Vanuit de klas ziet de leerling de grote landschappelijke structuur; wie dichterbij staat, kan afzonderlijke plaatsen en routes onderzoeken.

De nevenkaart van Jeruzalem doorbreekt bewust de schaal van de hoofdkaart. Daardoor wordt binnen één wandkaart geschakeld tussen regionale geografie en stedelijke topografie.

Palästina als bron voor historische cartografie

Voor een museumcollectie is deze kaart interessant omdat zij meer documenteert dan de geografie van één gebied. Zij vertegenwoordigt ook een uitzonderlijk langlopende Duitse cartografische traditie.

Het feit dat Palästina al in 1903 tot de eerste twee Diercke-schoolwandkaarten behoorde, geeft het onderwerp een specifieke plaats binnen de geschiedenis van deze reeks.

Tegelijkertijd maakt vergelijking met oudere Diercke-atlassen en latere wandkaartuitgaven zichtbaar hoe geografische kennis telkens opnieuw voor het onderwijs werd geselecteerd en vormgegeven. Een atlasversie van Palastina is bijvoorbeeld al uit 1896 gedocumenteerd, terwijl een gespecialiseerde collectie nog een Westermann-wandkaart van hetzelfde onderwerp uit 1963 registreert.

De hier getoonde 10e druk bevindt zich daarmee binnen een veel langere ontwikkelingslijn. Dat maakt juist deze kaart bruikbaar voor onderzoek naar de manier waarop één geografisch gebied gedurende verschillende generaties in Duitse leermiddelen werd weergegeven.