De traditie van de Duitse schoolcartografie

Duitsland speelde vanaf de negentiende eeuw een leidende rol in de ontwikkeling van wetenschappelijke schoolkaarten. Duitse cartografen stonden internationaal bekend om hun nauwkeurigheid, heldere kleurgebruik en didactische vormgeving. Kaarten uit Duitsland werden niet alleen binnen de landsgrenzen gebruikt, maar vonden ook hun weg naar scholen in Nederland, België, Scandinavië en vele andere Europese landen.

In de twintigste eeuw groeide vooral Justus Perthes uit tot een van de belangrijkste producenten van geografische schoolkaarten. De uitgeverij bouwde voort op een lange traditie waarin wetenschappelijke betrouwbaarheid en onderwijs hand in hand gingen. De kaarten werden voortdurend aangepast aan nieuwe geografische inzichten, politieke veranderingen en verbeterde druktechnieken.

Deze wandkaart is daarvan een goed voorbeeld. De fysieke geografie staat centraal, terwijl ook belangrijke steden, verkeersverbindingen en landsgrenzen overzichtelijk zijn weergegeven.

Wat is er afgebeeld?

De kaart geeft een volledig overzicht van het Noord-Amerikaanse continent op een schaal van 1 : 10.000.000.

Centraal staan onder andere:

• Canada
• Verenigde Staten
• Mexico
• Groenland
• Alaska
• Midden-Amerika
• het Caribisch gebied
• de noordrand van Zuid-Amerika

Daarnaast zijn grote wateren weergegeven, zoals:

• de Noordelijke IJszee;
• de Atlantische Oceaan;
• de Grote Oceaan;
• de Golf van Mexico;
• de Hudsonbaai;
• de Beringzee.

Ook de belangrijkste eilandengroepen, waaronder de Grote Antillen en de Kleine Antillen, zijn nauwkeurig opgenomen.

Door de grote schaal blijven zowel de hoofdlijnen van het landschap als belangrijke geografische details goed zichtbaar.

Reliëf vertelt het verhaal van een continent

Een van de sterkste eigenschappen van deze schoolkaart is de wijze waarop het reliëf is weergegeven.

Met behulp van hoogtekleuren ontstaat een bijna driedimensionaal beeld van het landschap. Donkergroene gebieden geven de laaggelegen vlakten weer, terwijl geel-, oranje- en roodtinten de hogere berggebieden aangeven.

Daardoor worden de grote landschappelijke verschillen onmiddellijk zichtbaar.

Op de kaart springen onder meer in het oog:

• de Rocky Mountains;
• de Sierra Nevada;
• de Cascades;
• het Mexicaanse Hoogland;
• de Appalachen;
• het Canadese Schild;
• de uitgestrekte Great Plains;
• de poolgebieden van Noord-Canada en Groenland.

Juist deze combinatie van reliëf en overzicht maakte dergelijke kaarten bijzonder geschikt voor klassikaal onderwijs.

Noord-Amerika als geografisch studieobject

Tijdens de tweede helft van de twintigste eeuw nam de belangstelling voor Noord-Amerika sterk toe. Niet alleen speelde het continent een belangrijke politieke en economische rol, ook de enorme variatie aan landschappen maakte het een ideaal studiegebied.

Leerlingen leerden onder andere:

• waarom de landbouw zich vooral op de Great Plains ontwikkelde;
• hoe de Rocky Mountains het klimaat beïnvloeden;
• waarom de Mississippi een van de belangrijkste riviersystemen ter wereld is;
• hoe gletsjers het Canadese landschap vormden;
• waarom grote steden juist langs de oost- en westkust ontstonden.

De kaart fungeerde daarbij als visueel hulpmiddel waarmee geografische processen eenvoudig konden worden uitgelegd.

Cartografische vormgeving

De ontwerpers kozen voor een rustige maar zeer informatieve opbouw.

Opvallend zijn:

• duidelijke hoogtekleuren;
• subtiele schaduwwerking;
• overzichtelijke landsgrenzen;
• een goed leesbare typografie;
• heldere kustlijnen;
• nauwkeurige rivierlopen;
• een uitgebreide legenda;
• uniforme kleurcodering.

Deze combinatie zorgt ervoor dat de kaart ondanks haar grote informatiedichtheid zeer goed leesbaar blijft, zelfs wanneer zij in een klaslokaal op enige afstand werd bekeken.

De makers

Op de kaart worden de namen Haack-Painke vermeld. Zij behoren tot de bekende Duitse cartografische traditie die in de twintigste eeuw verantwoordelijk was voor talrijke natuurkundige schoolkaarten.

Daarnaast wordt de reliëfschummering toegeschreven aan Dr. Berthold Carlberg, specialist in het grafisch weergeven van hoogteverschillen. Zijn schaduwwerking geeft het berglandschap extra diepte en maakt de kaart uitzonderlijk plastisch.

De productie vond plaats bij Justus Perthes Darmstadt, een uitgeverij die wereldwijd bekend werd om haar hoge cartografische kwaliteit.

Uitgever Justus Perthes

De naam Justus Perthes behoort tot de beroemdste namen uit de geschiedenis van de Europese cartografie.

De uitgeverij werd aan het einde van de achttiende eeuw opgericht en verwierf internationale bekendheid met:

• schoolatlassen;
• wandkaarten;
• wetenschappelijke kaarten;
• geografische handboeken;
• de beroemde Stielers Handatlas.

Gedurende meer dan anderhalve eeuw leverde Justus Perthes kaarten aan scholen, universiteiten, overheidsinstellingen en wetenschappelijke expedities. De uitgaven stonden bekend om hun hoge nauwkeurigheid, verzorgde drukkwaliteit en voortdurende actualisering.

De vestiging in Darmstadt zette deze traditie in de tweede helft van de twintigste eeuw voort met moderne reliëfkaarten voor het onderwijs.

Gebruik in het onderwijs

Grote wandkaarten als deze vormden jarenlang een vast onderdeel van het aardrijkskundelokaal.

Tijdens de les wees de docent met een aanwijsstok belangrijke gebergten, rivieren en steden aan, terwijl leerlingen de informatie volgden vanuit hun schoolbanken.

Deze kaarten werden gebruikt voor lessen over:

• geologie;
• klimaat;
• bevolkingsspreiding;
• economie;
• natuurlijke hulpbronnen;
• verkeer;
• politieke geografie.

Doordat het reliëf zo duidelijk zichtbaar was, konden leerlingen de samenhang tussen landschap en menselijke activiteiten beter begrijpen.

Historische betekenis

Hoewel moderne digitale kaarten tegenwoordig vrijwel overal beschikbaar zijn, vertegenwoordigen grote schoolwandkaarten als deze een belangrijk hoofdstuk uit de geschiedenis van het onderwijs.

Ze herinneren aan een periode waarin geografische kennis werd opgebouwd door gezamenlijk naar één grote kaart te kijken. De combinatie van wetenschappelijke nauwkeurigheid, ambachtelijke cartografie en didactische vormgeving maakt dergelijke kaarten tegenwoordig waardevolle cultuurhistorische objecten.

Daarnaast documenteren zij ook de geografische kennis en politieke situatie van de periode waarin zij werden vervaardigd, waardoor zij voor historici en verzamelaars een interessante tijdsbron vormen.