Een Bijbelse wandkaart uit het katholieke onderwijs van 1948

De kaart behoorde bij De weg naar en met Christus van Fr. M. Bellarminus. De titel maakt dus duidelijk dat zij niet als zelfstandige algemene aardrijkskundige wandkaart werd ontworpen, maar deel uitmaakte van een specifieke onderwijscontext.

Een belangrijke bevestiging wordt geleverd door de historische wandkaartencollectie De Wereld aan de Wand. Daar wordt de kaart geregistreerd onder de titel Kaart van Palestina voor Oud- en Nieuw Testament behorend bij "De weg naar en met Christus", met M. Bellarminus en A.M.E. van Zeyst, het jaar 1948 en Uitgeverij St. Gregoriushuis, Utrecht. Daarbij wordt tevens een Toelichting bij de kaart van Palestina van Bellarminus vermeld, eveneens uitgegeven door het St. Gregoriushuis en gedateerd [1948].

Dezelfde bron vermeldt een formaat van ongeveer 166 × 118 cm en noemt daarnaast verwante kaarten als Jerusalem in Christus' dagen en De Oude Wereld. Daarmee kan deze Palestinakaart binnen een bredere groep wandkaarten voor het godsdienstonderwijs worden geplaatst.

Van de Middellandse Zee tot de Dode Zee: wat toont de kaart?

De kaart is verticaal opgebouwd. Links ligt de diepblauwe Middellandse Zee, terwijl het land zich als een lange noord-zuidstrook over vrijwel de volledige hoogte uitstrekt. In het oosten vormen het stroomgebied van de Jordaan en de Dode Zee belangrijke geografische ankerpunten.

Grote gebiedsnamen maken de hoofdindeling vanaf enige afstand leesbaar. Onder andere Feniciërs, Basan, Dekapolis, Galilea, Samaritanen, Filistijnen, Ammonieten, Moabieten en Edomieten zijn prominent in het kaartbeeld opgenomen.

Daarnaast verschijnen bekende geografische en Bijbelse aanduidingen als Hermon, Tabor, Jordaan, Jabbok, Arnon, Kedron, Jericho, Jeruzalem, Bethlehem en Nazareth.

Maar juist de vele tekeningen geven deze kaart haar karakter. We zien onder meer schepen op de Middellandse Zee, nederzettingen, reizigers, kamelen, runderen, schapen en andere dieren, bomen en palmen, bergvormen en menselijke figuren.

Linksboven bevindt zich bovendien een inzetkaart van Palestina ten tijde van Christus. Rechtsonder staat een cirkelvormige detailkaart van de omgeving van Jeruzalem. Daardoor kan de kijker schakelen tussen verschillende geografische schaalniveaus.

Bijbelse geografie als beeldverhaal

Het meest onderscheidende aspect van deze kaart is de combinatie van cartografie en illustratie.

Op een conventionele landkaart zouden rivieren, grenzen, steden en gebiedsnamen de hoofdrol spelen. Hier worden die geografische gegevens aangevuld met kleine voorstellingen die het land een visuele identiteit geven. Een berg is niet alleen een naam, maar krijgt een herkenbaar bergsilhouet; streken worden verbonden met dieren, vegetatie, bewoners of activiteiten; de zee wordt bevolkt door schepen.

Dat sluit aan bij een bredere vernieuwing die bij het Sint Gregoriushuis zichtbaar was. Een historische beschrijving van de uitgeverij wijst erop dat de Utrechtse fraters al vanaf omstreeks 1941 bij hun wandkaarten voor het godsdienstonderwijs topografie combineerden met wat destijds werd omschreven als stoffering door fauna, flora, bouwtrant en personen.

Precies dat principe is op deze kaart overtuigend zichtbaar. Het landschap wordt niet als een abstract netwerk van plaatsnamen gepresenteerd, maar als een gebied waarin mensen leefden, reisden en werkten.

A.M.E. van Zeijst en de beeldtaal van de Palestinakaart

De kaart wordt toegeschreven aan Anna Maria Elisabeth van Zeijst (1906–1988). Zowel een gespecialiseerde antiquarische beschrijving als de registratie van De Wereld aan de Wand koppelen haar aan deze uitgave.

Haar bijdrage is vooral interessant door de manier waarop cartografische informatie en illustratieve elementen één geheel vormen. De kleine figuren zijn geen afzonderlijke plaatjes naast de kaart, maar worden daadwerkelijk in het landschap geplaatst.

Daardoor ontstaat een vorm van visuele vertelkunst. De blik beweegt voortdurend tussen tekst, kaartlijnen en voorstelling: van een plaatsnaam naar een dier, van een rivier naar een nederzetting en van een landstreek naar menselijke figuren.

Op het gefotografeerde exemplaar is linksonder bovendien een signatuur zichtbaar. De precieze lezing daarvan moet voor een formele documentatie bij voorkeur aan de hand van een scherpe detailopname worden gecontroleerd.

Uitgeverij Sint Gregoriushuis en het katholieke leermiddel

De zichtbare vermelding UITGEVERIJ SINT GREGORIUSHUIS UTRECHT is prominent linksboven in het blauwe vlak geplaatst.

Het Sint Gregoriushuis ontwikkelde zich vanuit een drukkerij die al in de negentiende eeuw was begonnen en kreeg later een belangrijke positie binnen het katholieke onderwijs. De uitgeverij vervaardigde onder meer educatief materiaal en wandkaarten.

Voor deze specifieke kaart is vooral van belang dat uitgever, auteur en illustrator samen een leermiddel maakten waarin de geografische omgeving van de Bijbel aanschouwelijk werd gepresenteerd. De bijbehorende toelichting bevestigt dat de wandkaart onderdeel vormde van een uitgewerkt onderwijsconcept en niet slechts als decoratieve Bijbelkaart was bedoeld.

Hoe kon deze kaart in de klas worden gebruikt?

Het uitzonderlijk grote formaat — in bronnen ongeveer 166 × 118 cm — maakte de kaart geschikt voor klassikale waarneming.

De onderwijzer kon hiermee bijvoorbeeld laten zien waar Galilea ten opzichte van Judea lag, hoe de Jordaan door het gebied liep, waar de Dode Zee lag en hoe Jeruzalem zich verhield tot andere Bijbelse plaatsen.

De twee inzetkaarten boden extra mogelijkheden. Nadat Palestina als geheel was behandeld, kon worden ingezoomd op Palestina ten tijde van Christus of op de omgeving van Jeruzalem.

De illustraties hadden daarbij een duidelijke didactische potentie. Zij maakten het mogelijk geografische namen te verbinden met concrete beelden. Een leerling hoefde zich niet uitsluitend een reeks plaatsnamen en gebieden eigen te maken, maar kreeg een visueel landschap aangeboden waarin geografie en Bijbelse geschiedenis met elkaar verbonden konden worden.

Een kaart die op afstand én van dichtbij werkt

Grafisch is de kaart opmerkelijk door haar sterke hiërarchie.

Vanuit de klas zijn eerst de grote elementen zichtbaar: de blauwe Middellandse Zee, het bruine land, de Dode Zee en de grote witte gebiedsnamen. Dichterbij verschijnen steeds meer details: kleine steden, waterlopen, plaatsnamen, figuren, dieren en vegetatie.

De kleurstelling ondersteunt die indeling. Het diepe blauw van de zee vormt een sterk contrast met de aardkleuren van het land. Groen wordt onder meer gebruikt voor vegetatie en sommige geografische accenten; rood en blauw accentueren waterlopen en namen.

Opvallend is ook dat de kaart geen moderne, neutraal-cartografische uitstraling nastreeft. De geschilderde overgangen, figuratieve symbolen en grote typografie geven haar een uitgesproken illustratief karakter.

Daarmee bevindt zij zich op het grensvlak van landkaart, schoolwandplaat en religieuze illustratie.

Een tijdsdocument van katholiek aanschouwingsonderwijs

Voor Schoolplatenmuseum.nl is deze kaart vooral waardevol omdat verschillende onderwijstradities in één object samenkomen.

Zij documenteert allereerst de geschiedenis van het Nederlandse godsdienstonderwijs. Tegelijkertijd vertelt zij iets over de ontwikkeling van educatieve cartografie: geografische kennis hoefde niet uitsluitend via abstracte kaarten te worden aangeboden, maar kon worden gecombineerd met een rijk beeldprogramma.

Ook de datering is betekenisvol. De uitgave van 1948 plaatst de kaart in de eerste naoorlogse jaren, een periode waarin volgens onderzoek naar de uitgeverij nadrukkelijk werd nagedacht over vernieuwing van onderwijsmethoden en aanschouwelijker lesmateriaal.

Daarmee is Kaart van Palestina voor Oud- en Nieuw Testament niet alleen een historische voorstelling van het Heilige Land. Zij is ook een tastbaar voorbeeld van de wijze waarop Nederlandse katholieke onderwijsuitgevers rond het midden van de twintigste eeuw probeerden een ver verwijderd Bijbels landschap voor leerlingen zichtbaar en begrijpelijk te maken.