Een kaart die aansluit bij de Eems Dollard Regio

De titel verwijst naar de Eems Dollard Regio (EDR), het grensoverschrijdende samenwerkingsverband in het noordelijke Nederlands-Duitse grensgebied.

De EDR werd opgericht op 28 februari 1977. Nederlandse en Duitse gemeenten, steden, Landkreise, kamers en andere organisaties werken sindsdien samen binnen deze grensregio. De huidige officiële statuten bevestigen dat de samenwerking sinds 1977 bestaat en betrekking heeft op gebieden in onder meer Groningen, Drenthe, Oost-Friesland en het Emsland. EDR

Die achtergrond helpt het bijzondere karakter van deze kaart te begrijpen. Zij toont niet één provincie of één land, maar een gebied dat bewust over de nationale grens heen is samengesteld.

Dat betekent echter nog niet dat zonder aanvullende documentatie kan worden vastgesteld wie deze kaart heeft uitgegeven of in wiens opdracht zij is vervaardigd. Op de beschikbare foto's is geen uitgeversnaam, cartograaf of auteursvermelding leesbaar. Ook een jaartal ontbreekt.

Veel groter dan alleen Eems en Dollard

De titel doet vermoeden dat de kaart zich concentreert op het gebied rond de monding van de Eems en de Dollard. In werkelijkheid is het afgebeelde gebied veel omvangrijker.

In het noorden liggen de Waddenzee en een lange reeks Nederlandse en Duitse Waddeneilanden. Onder meer Schiermonnikoog, Rottumerplaat, Borkum, Juist, Norderney, Baltrum, Langeoog, Spiekeroog en Wangerooge zijn herkenbaar.

Aan Duitse zijde reikt de voorstelling via Oost-Friesland en het Emsland tot Wilhelmshaven, Oldenburg, Osnabrück en Münster. Aan Nederlandse zijde liggen niet alleen Groningen, Assen en Emmen binnen het kaartbeeld, maar ook Zwolle, Deventer, Zutphen, Doetinchem, Enschede en talrijke kleinere plaatsen.

De detailfoto's maken goed zichtbaar hoeveel lokale informatie is opgenomen. Rond Münster en het Teutoburger Woud zijn bijvoorbeeld plaatsen als Telgte, Warendorf, Sassenberg, Versmold, Bad Laer en Bad Rothenfelde aangegeven. In de Achterhoek zijn onder meer Zutphen, Lochem, Borculo, Ruurlo, Doetinchem, Doesburg, Zelhem en Groenlo herkenbaar.

De kaart toont dus niet alleen de kern van de Eems-Dollardregio, maar ook het omvangrijke achterland en de verbindingen met omliggende gebieden.

Een grens die niet het einde van de kaart vormt

Op traditionele landkaarten bepaalt de staatsgrens vaak waar het onderwerp ophoudt. Bij Eems-Dollard-Regio / Ems-Dollart-Region is dat nadrukkelijk niet het geval.

De grens tussen Nederland en Duitsland loopt door een kaartbeeld waarin wegen, spoorlijnen, waterwegen, stedelijke gebieden en landschappelijke structuren gewoon doorgaan.

Daardoor verandert ook de manier waarop naar plaatsen wordt gekeken. Groningen, Emmen, Meppen, Lingen, Leer en Oldenburg behoren op deze kaart niet tot afzonderlijke nationale kaartbladen, maar tot hetzelfde ruimtelijke netwerk.

Dat sluit inhoudelijk aan bij het uitgangspunt van de EDR. De organisatie omschrijft haar eigen doel als het bevorderen van grensoverschrijdende samenwerking en het versterken van de verbindingen tussen Noord-Nederland en Noordwest-Duitsland. EDR

De kaart maakt zo'n grensoverschrijdende regio letterlijk zichtbaar.

Schaal 1 : 140.000 – opvallend veel detail

De nieuwe detailfoto bevestigt ondubbelzinnig de schaal 1 : 140.000. Onder de schaalvermelding staat bovendien een grafische schaalverdeling van 0 tot 20 kilometer.

Op deze schaal vertegenwoordigt één centimeter op de kaart 1,4 kilometer in werkelijkheid.

Dat verklaart de informatiedichtheid. Naast de grotere steden zijn honderden kleinere plaatsen opgenomen. Wegen worden naar betekenis onderscheiden, evenals spoorlijnen en andere verbindingen. Bossen en andere groene gebieden zijn herkenbaar gekleurd, terwijl waterlopen in blauw door het kaartbeeld lopen.

De plaatsnamen hebben verschillende lettergroottes. Grote stedelijke centra zoals Groningen, Münster, Osnabrück en Oldenburg springen daardoor sneller in het oog, terwijl kleinere plaatsen in een bescheidener typografie zijn opgenomen.

De kaart combineert zo twee functies: op enige afstand is de grote ruimtelijke structuur te herkennen, terwijl van dichtbij een veel gedetailleerder regionaal beeld verschijnt.

Van autosnelweg tot veerverbinding

De nieuwe foto's laten ook zien dat infrastructuur een veel belangrijkere plaats inneemt dan uit de overzichtsfoto alleen kon worden afgeleid.

Onderaan bevindt zich een legenda waarin de verkeerscategorieën tweetalig worden aangeduid. Zo is bijvoorbeeld “Autosnelweg / Autobahn” leesbaar. Dat bevestigt dat niet alleen de titel, maar ook de functionele kaartinformatie voor een Nederlands én Duits publiek is ingericht.

Autosnelwegen worden krachtig in rood weergegeven, belangrijke wegen in geel. Daarnaast zijn spoorverbindingen en talrijke lokale wegen opgenomen.

Ook vervoer over water maakt deel uit van het kaartbeeld. Rechtsboven staat in rood “von und nach Helgoland”, met een gestippelde vaarroute in de Duitse Bocht. Daardoor wordt zichtbaar dat de kaart niet uitsluitend het wegennet beschrijft, maar verschillende vormen van regionale bereikbaarheid samenbrengt.

De combinatie van wegen, spoor, vaarverbindingen en stedelijke centra geeft de kaart daardoor bijna het karakter van een ruimtelijk netwerk.

Waddenzee, Eems en Duitse Bocht

Water vormt een tweede belangrijke informatielaag.

Bovenaan ligt de eilandengordel van de Waddenzee. De kustlijn loopt van Nederland door naar Oost-Friesland en verder richting Wilhelmshaven. De Deutsche Bucht is expliciet benoemd.

Ook de Eems is duidelijk herkenbaar. Verder landinwaarts zijn talrijke rivieren, kanalen en kleinere waterlopen opgenomen.

De aanwezigheid van eilanden, havens, vaarverbindingen en kustwateren maakt duidelijk hoe sterk het noordelijke deel van het kaartgebied op zee is georiënteerd.

Dat vormt een interessant contrast met het zuidelijke gedeelte rond Münster, Osnabrück en het Teutoburger Woud, waar het kaartbeeld juist wordt bepaald door een dicht netwerk van landverbindingen en stedelijke centra.

Twee talen op één kaart

De tweetaligheid beperkt zich niet tot de hoofdtitel.

Bovenaan staat:

Eems-Dollard-Regio
Ems-Dollart-Region

Maar ook de legenda gebruikt Nederlandse en Duitse termen naast elkaar. Daarmee is duidelijk dat de kaart niet eenvoudigweg een Duitse kaart van Nederland of een Nederlandse kaart van Duitsland is.

Zij is ontworpen om het gebied vanuit een grensoverschrijdend perspectief te tonen.

Dat past opvallend goed bij de identiteit die de Eems Dollard Regio sinds haar oprichting heeft ontwikkeld. De EDR noemt het versterken van de Duits-Nederlandse relaties en het bevorderen van grensoverschrijdende samenwerking expliciet als kern van haar activiteiten. EDR

Juist de gelijkwaardige plaatsing van beide talen maakt dat uitgangspunt op de kaart direct zichtbaar.

Wanneer werd deze kaart gemaakt?

De nieuwe detailfoto's bieden meer aanknopingspunten voor datering, maar nog geen sluitend bewijs voor één exact jaar.

Er zijn historische wegnummeringen en infrastructurele situaties zichtbaar die in principe gebruikt kunnen worden om de kaart nauwkeuriger te dateren. Daarvoor moet echter systematisch worden vastgesteld wanneer afzonderlijke wegen, nummers en trajecten zijn geopend, gewijzigd of hernummerd.

Zolang dat onderzoek niet is afgerond, is het methodisch beter om geen jaartal aan het object toe te kennen.

Wat wél vaststaat, is dat de Eems Dollard Regio in 1977 werd opgericht. De kaart kan dus niet zonder meer worden behandeld alsof de titel al vóór het ontstaan van deze grensoverschrijdende organisatie dezelfde betekenis had.

Datering: na 1977; exacte uitgave nog niet vastgesteld.

Maker en uitgever blijven vooralsnog onbekend

Ook de extra foto's leveren geen zichtbare naam op van een cartograaf, auteur, drukker of uitgever.

Dat is belangrijk om expliciet te vermelden. De professionele uitvoering van de kaart is op zichzelf geen bewijs voor een bepaalde uitgever.

De kaart bevat een consequente typografische hiërarchie, een tweetalige legenda, gedifferentieerde verkeerssymbolen en een nauwkeurig opgebouwd topografisch kaartbeeld. Daaruit blijkt dat zij professioneel cartografisch is samengesteld.

Wie daarvoor verantwoordelijk was, kan op basis van het gefotografeerde exemplaar echter nog niet met zekerheid worden vastgesteld.

Een schoolkaart of een regionale wandkaart?

Ook hier geven de nieuwe foto's aanleiding om preciezer te formuleren.

De kaart is duidelijk vervaardigd als grote oprolbare wandkaart. Maar nergens op het zichtbare kaartbeeld staat dat zij specifiek voor scholen of het aardrijkskundeonderwijs werd uitgegeven.

Daarom zou ik haar in de museumtekst niet zonder voorbehoud “schoolkaart” noemen.

Het is goed mogelijk dat dergelijke kaarten in scholen zijn gebruikt. De schaal, grote typografie en overzichtelijke cartografie maken haar daarvoor geschikt. Tegelijkertijd zou dezelfde kaart bruikbaar zijn geweest bij gemeenten, regionale organisaties, voorlichting, planvorming of andere instellingen die zich met het grensgebied bezighielden.

Totdat een catalogus, uitgeversvermelding of andere bron de oorspronkelijke bestemming bevestigt, is “tweetalige geografische wandkaart” daarom de veiligste objectomschrijving.

Wat deze kaart mogelijk maakte

Wanneer de kaart in een educatieve of voorlichtende omgeving werd gebruikt, bood zij verschillende mogelijkheden.

Afstanden konden met de schaal worden bepaald. Routes tussen Nederlandse en Duitse plaatsen konden worden gevolgd. De relatie tussen kust, steden, wegen en waterwegen kon worden onderzocht. Ook werd onmiddellijk zichtbaar hoe dicht plaatsen aan weerszijden van de staatsgrens soms bij elkaar liggen.

Juist het grote bereik van de kaart maakte vergelijking mogelijk. De Waddenkust kon worden afgezet tegen het binnenland van Drenthe en het Emsland, terwijl verder zuidelijk de stedelijke en infrastructurele structuur rond Twente, Münster en Osnabrück zichtbaar werd.

De kaart nodigde daarmee uit om niet alleen afzonderlijke plaatsen te lokaliseren, maar vooral ruimtelijke verbanden te herkennen.

Cartografie zonder nationaal middelpunt

Grafisch is Eems-Dollard-Regio / Ems-Dollart-Region opmerkelijk omdat geen van beide landen visueel de hoofdrol krijgt.

Er is geen groot opschrift “Nederland” of “Deutschland” dat het kaartbeeld domineert. De aandacht gaat naar steden, verkeersverbindingen, water en landschap.

Het rustige lichtblauw van zee en kustwater contrasteert met het lichte landoppervlak. Groene vlakken markeren bos- en natuurgebieden. Rode en gele lijnen zorgen ervoor dat belangrijke verkeersassen onmiddellijk herkenbaar zijn.

De typografie brengt vervolgens hiërarchie aan in de grote hoeveelheid plaatsnamen.

Zo ontstaat een kaart waarop de staatsgrens wel bestaat, maar cartografisch niet de belangrijkste ordening vormt.

Een document van grensoverschrijdend denken

Binnen Schoolplatenmuseum.nl vertegenwoordigt deze kaart een jongere generatie geografische wandkaarten.

Haar betekenis ligt niet in een negentiende-eeuwse illustratietraditie of een klassieke schoolplatenserie, maar in iets anders: zij maakt zichtbaar hoe een grensgebied als één regio kon worden voorgesteld.

Dat sluit rechtstreeks aan bij de ontwikkeling van de Eems Dollard Regio sinds 1977. De EDR ontstond om de samenwerking tussen Nederlandse en Duitse gebieden aan weerszijden van de grens structureel te versterken. EDR

Op de kaart wordt dat idee geografisch tastbaar. Groningen en Oost-Friesland, Drenthe en het Emsland, Twente en het Duitse achterland liggen niet op afzonderlijke nationale bladen. Ze maken deel uit van hetzelfde beeld.