Deutschland in der Welt – Ein Weltbild der Gegenwart
Deutschland in der Welt – Ein Weltbild der Gegenwart is een monumentale Duitse schoolwandkaart waarop de wereld niet alleen als verzameling landen wordt voorgesteld, maar als een netwerk van staten, steden en internationale verbindingen. Duitsland en Europa vormen daarbij duidelijk het uitgangspunt.
De kaart combineert politieke geografie met informatie over onder meer verkeer en internationale relaties. Onderaan staat de schaal 1:15.000.000 vermeld. Een tweede bekend exemplaar van deze kaart wordt eveneens beschreven als Deutschland in der Welt, uitgegeven door Jensen en op schaal 1:15 miljoen; daarvan wordt een formaat van circa 234 × 161 cm opgegeven.
Juist de ambitie om een Weltbild der Gegenwart – een wereldbeeld van de eigen tijd – te presenteren, maakt deze kaart tegenwoordig historisch interessant. Wat ooit actueel aardrijkskundeonderwijs was, is nu een momentopname van een wereldorde die ingrijpend is veranderd.
Een wereldkaart ontworpen vanuit Duitsland
De titel Deutschland in der Welt verraadt het perspectief van de kaart. Dit is geen neutraal benoemde Weltkarte: de positie van Duitsland in de wereld is het centrale uitgangspunt.
Dat wordt ook cartografisch zichtbaar. Europa neemt een prominente plaats in en linksonder is een afzonderlijke inzetkaart opgenomen waarop Europa vergroot wordt weergegeven. De wereldkaart zelf toont vervolgens hoe het Europese en Duitse gebied zich verhoudt tot andere continenten en staten.
De kaart is daarmee opgebouwd rond twee schaalniveaus: eerst de wereld als geheel, vervolgens Europa in meer detail. Dat maakte het mogelijk om vanuit de eigen leefwereld van Duitse leerlingen naar steeds grotere geografische verbanden te kijken.
De precieze uitgavegeschiedenis en het exacte jaar van deze uitvoering konden op basis van de beschikbare bronnen nog niet sluitend worden vastgesteld. De politieke situatie die op de kaart zichtbaar is, plaatst haar wel duidelijk in de periode van de Koude Oorlog. Een datering rond het begin van de jaren zestig is aannemelijk, maar moet zonder een gedateerde uitgeverscatalogus als een voorlopige datering worden beschouwd.
Van Canada tot Australië: wat staat er op de kaart?
Het kaartbeeld wordt gedomineerd door grote, helder gekleurde politieke gebieden. Noord- en Zuid-Amerika liggen links, Europa en Afrika in het midden en Azië en Australië rechts. Groenland is prominent boven de Noord-Atlantische Oceaan weergegeven.
Bijzonder opvallend is de enorme rode landmassa van de Sowjetunion (UdSSR), die zich van Oost-Europa tot aan de Stille Oceaan uitstrekt. Daarnaast zijn onder andere Canada, de Verenigde Staten, Brazilië, Argentinië, China, India, Australië en talrijke Afrikaanse staten herkenbaar.
De kleuren hebben vooral een ordenende functie. Ze scheiden staten en gebieden visueel van elkaar, zodat de kaart ook vanaf enige afstand in een klaslokaal leesbaar bleef.
Maar de kaart gaat veel verder dan landsgrenzen. Over de oceanen lopen talrijke lijnen tussen continenten en steden. Daarmee worden internationale verbindingen zichtbaar gemaakt. Kleine symbolen en markeringen voegen aanvullende informatie toe, terwijl langs de bovenzijde klokken zijn geplaatst die de verschillen in tijd tussen delen van de wereld aanschouwelijk maken.
Onderaan bevindt zich een brede strook met nationale vlaggen. Daardoor konden leerlingen een land niet alleen geografisch lokaliseren, maar het ook verbinden met een herkenbaar nationaal symbool.
De Koude Oorlog vastgelegd in kleur
De grootste historische informatiewaarde van Deutschland in der Welt ligt tegenwoordig misschien juist in zaken die de oorspronkelijke makers als actueel beschouwden.
De kaart toont de Sovjet-Unie als één staat en weerspiegelt daarmee de geopolitieke indeling van vóór 1991. Ook andere politieke aanduidingen en staatsgrenzen plaatsen het kaartbeeld nadrukkelijk in de tweede helft van de twintigste eeuw.
Dat maakt een kaart als deze fundamenteel anders dan een puur fysisch-geografische wandkaart. Bergen, oceanen en continenten veranderen op menselijke tijdschaal nauwelijks, maar politieke grenzen, staten en internationale verhoudingen kunnen binnen enkele decennia volledig veranderen.
De titel Ein Weltbild der Gegenwart krijgt daardoor achteraf bijna een tweede betekenis. De makers wilden de tegenwoordige wereld laten zien. Precies daarom kunnen we nu onderzoeken wat destijds als de actuele wereldorde werd gepresenteerd.
De kaart is bovendien een bron voor de geschiedenis van cartografische beeldvorming. De grote gekleurde Sovjet-Unie, het visueel sterk uitgewerkte Europa en het netwerk van verbindingen bepalen mede hoe een leerling de politieke en economische wereld ruimtelijk kon ervaren.
Dr. Jensen en de JEHA Lehrmittelanstalt
Op de kaart is linksboven de aanduiding Dr. Jensen Weltkarte zichtbaar. De beschikbare gegevens verbinden de uitgave met Dr. Jensen / JEHA Lehrmittelanstalt in Hamburg.
Van Jensen zijn ook andere omvangrijke Duitse onderwijskaarten bekend. In een collectie met historische schoolwandkaarten worden bijvoorbeeld naast Deutschland in der Welt ook Der Menschenflug en een grote kaart van de Bondsrepubliek onder de naam Jensen Hamburg vermeld. In dezelfde bron wordt Deutschland in der Welt expliciet geregistreerd als Jensen-kaart op schaal 1:15.000.000.
Wie de kaart precies cartografisch ontwierp, kan op basis van de nu beschikbare gegevens niet met zekerheid worden vastgesteld. Daarom is het niet verantwoord een individuele cartograaf of illustrator aan deze uitgave toe te schrijven.
Voor de museale beschrijving blijft Dr. Jensen / JEHA Lehrmittelanstalt, Hamburg daarom de relevante makers- en uitgeversaanduiding zolang geen historische catalogus of ander primair bronmateriaal een preciezere toeschrijving mogelijk maakt.
Wereldverkeer als onderdeel van aardrijkskunde
Een van de meest onderscheidende aspecten van deze kaart is dat landen niet als geïsoleerde gekleurde vlakken worden behandeld. De vele lijnen over Atlantische, Indische en Stille Oceaan brengen beweging in het kaartbeeld.
Dat past bij de titel Deutschland in der Welt. Het ging niet uitsluitend om de vraag waar Duitsland lag, maar ook om de verbindingen tussen Duitsland, Europa en andere delen van de wereld.
De kaart bood daarmee mogelijkheden om verschillende onderdelen van de aardrijkskunde met elkaar te verbinden. Leerlingen konden staten en hoofdsteden lokaliseren, afstanden vergelijken en tegelijkertijd internationale verkeersstromen volgen. De inzetkaart van Europa maakte het mogelijk om daarna terug te keren naar het eigen werelddeel en daar geografische relaties nauwkeuriger te bekijken.
De kaart kon zo functioneren als een visueel overzicht van een steeds sterker internationaal verbonden wereld.
Een kaart die voor het klaslokaal moest spreken
Het zeer grote formaat had een duidelijke didactische functie. Een wandkaart moest niet alleen door een leerling op de voorste rij kunnen worden gelezen, maar door een hele klas tegelijk.
Daarom is de grafische hiërarchie uitgesproken. Continenten en staten worden door grote kleurvlakken van elkaar onderscheiden, oceanen vormen rustige lichte gebieden en belangrijke namen zijn in relatief grote letters geplaatst. Daaroverheen ligt een tweede informatielaag van steden, symbolen en verbindingslijnen.
Onderaan vormt de vlaggenstrook bijna een afzonderlijk register. Bovenaan doorbreken de klokken het traditionele kaartbeeld. Samen maken deze elementen duidelijk dat de makers méér wilden bieden dan een topografische wereldkaart.
De enorme schaal van de wandkaart bood bovendien ruimte voor een informatiedichtheid die op een kleine atlaspagina moeilijk klassikaal zichtbaar zou zijn. De kaart kon daardoor als centraal beeld voor een complete aardrijkskundeles dienen.
Van actuele kaart naar historisch onderwijserfgoed
Een politieke schoolkaart begint eigenlijk te verouderen zodra de wereld verandert. Nieuwe staten ontstaan, grenzen verschuiven, landen krijgen andere namen en verkeersnetwerken ontwikkelen zich verder.
Juist daardoor heeft Deutschland in der Welt – Ein Weltbild der Gegenwart tegenwoordig een andere functie gekregen dan waarvoor zij oorspronkelijk werd gemaakt. De kaart is niet langer een betrouwbaar hulpmiddel om de huidige wereld te leren kennen, maar wel een waardevolle bron voor de wereld zoals die in haar eigen tijd werd voorgesteld.
Voor onderzoekers van onderwijsgeschiedenis laat zij zien hoeveel informatie met één klassikaal hulpmiddel kon worden overgebracht. Voor de geschiedenis van de cartografie is interessant hoe politieke geografie, tijd, verkeer en nationale symboliek in één groot beeld werden samengebracht.
Ook het formaat is opmerkelijk. Een ander geregistreerd exemplaar meet ongeveer 234 × 161 cm, waarmee deze uitvoering behoort tot de zeer grote schoolwandkaarten.
De kaart is inmiddels ook opgenomen binnen de categorie historische landkaarten van Schoolplatenmuseum.nl, naast andere schoolwandkaarten over politieke en historische geografie.
Waarom Deutschland in der Welt meer is dan een wereldkaart
Deze kaart bewaart een paradox. Zij werd gemaakt om leerlingen de tegenwoordige tijd te laten begrijpen, maar juist die tegenwoordige tijd is inmiddels geschiedenis geworden.
De politieke kleurvlakken, de Sovjet-Unie, de internationale verbindingen, de klokken, de vlaggen en het vergrote Europa vormen samen een visuele momentopname van de wereld zoals die aan Duitse leerlingen werd gepresenteerd tijdens de Koude Oorlog.
Daarmee documenteert Deutschland in der Welt – Ein Weltbild der Gegenwart niet alleen waar landen lagen. De kaart laat vooral zien hoe men de wereld ordende, met elkaar verbond en begrijpelijk probeerde te maken voor een klaslokaal. Precies daarin ligt haar betekenis als historisch onderwijserfgoed.