De oorspronkelijke Noordhoff-inlijsting

1. Inleiding

Bij het onderzoek naar De Zuidoostrand der Veluwe, plaat XXVI uit de Noordhoff-serie Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland, is een bijzondere vraag naar voren gekomen.

Het Schoolplatenmuseum bezit een historisch exemplaar naar een schilderij van Hendrik Jan Wolter, waarvan de voorstelling achter glas in een donkere houten lijst is geplaatst.

De brede witte papiermarge die bij veel losse exemplaren zichtbaar is, ontbreekt aan de voorzijde. Op de achterkant bevindt zich een afzonderlijke papierstrook met de gedrukte titel.

Historische verkoopdocumentatie bevestigt dat uitgever P. Noordhoff deze schoolplaten daadwerkelijk in eikenhouten lijsten met en zonder glas aanbood.

Maar hoe werden deze uitvoeringen precies vervaardigd?

Werden de witte papiermarges afgesneden? Bleef de volledige schoolplaat achter de lijst verborgen? En werd de oorspronkelijke titel bewust op de achterkant aangebracht?

Om deze vragen te beantwoorden, is een systematisch vergelijkingsonderzoek gestart.

2. Wat moet het vergelijkingsonderzoek bewijzen?

Het onderzoek richt zich op vier hoofdvragen.

Ten eerste: hoe zagen de oorspronkelijke door Noordhoff geleverde eikenhouten lijsten eruit?

Ten tweede: waren de brede witte marges bij deze ingelijste uitvoeringen nog zichtbaar?

Ten derde: werden de titels en andere uitgeversgegevens aan de achterkant aangebracht?

Ten vierde: welke materialen en bevestigingsconstructies gebruikte Noordhoff?

Een historische advertentie kan bewijzen dat een ingelijste uitvoering werd verkocht, maar vertelt niet noodzakelijk hoe die was geconstrueerd.

Daarvoor zijn bewaard gebleven objecten, oorspronkelijke foto's, verkoopcatalogi en eventueel uitgeversarchieven nodig.

3. Vergelijkingsobject 1 – Museum Tromp's Huys, Vlieland

Een bijzonder kansrijk onderzoeksobject is de schoolplaat Vlieland en het Vlie, naar Ferdinand Hart Nibbrig.

Deze voorstelling behoort tot dezelfde serie als De Zuidoostrand der Veluwe.

Een historische publicatie van de Cultuurhistorische Vereniging Eylandt Flielandt beschrijft een exemplaar dat in 1934 door de bevolking van Vlieland aan rederij Doeksen werd geschonken.

De schoolplaat hing vervolgens tot 6 juni 1962 in de eersteklassalon van het schip Vlieland.

Na een periode van opslag kwam het exemplaar in 1983 bij Museum Tromp's Huys terecht.

Dit maakt de plaat interessant vanwege haar gedocumenteerde geschiedenis.

Een exemplaar dat aantoonbaar al in 1934 aanwezig was, kan belangrijke aanwijzingen opleveren over de toenmalige presentatie van Noordhoff-schoolplaten.

De belangrijkste vragen aan het museum zijn:

• Bevindt de plaat zich in een houten lijst?

• Is deze lijst van eikenhout?

• Is er glas aanwezig?

• Zijn de brede witte papiermarges zichtbaar?

• Bevindt zich op de achterkant een afzonderlijke titelstrook?

• Zijn de lijst en de achterconstructie oorspronkelijk of later gewijzigd?

• Zijn historische foto's uit de periode bij rederij Doeksen beschikbaar?

Ook is van belang of een mogelijk tweede exemplaar uit de museumcollectie nog bestaat.

Onderzoeksstatus: museum geïdentificeerd en onderzoeksvragen opgesteld. De huidige lijstconstructie is nog niet geverifieerd.

Bewijskracht van de bestaande documentatie: sterk voor de historische herkomst, nog onvoldoende voor de oorspronkelijke inlijsting.

4. Vergelijkingsobject 2 – Limburgs Museum: De Maas in Limburg

Een tweede belangrijk object is de schoolplaat De Maas in Limburg, naar een schilderij van Dirk Wiggers.

Deze voorstelling behoort eveneens tot de serie van Schuiling en De Feijter.

Het Limburgs Museum registreert de plaat onder objectnummer G06730.

De collectieomschrijving vermeldt een formaat van 116 × 87 centimeter en schrijft de uitgave toe aan Noordhoff te Groningen-Batavia.

De voorstelling toont de Maas bij Kessel, met onder meer een veerpont, een kerk, een kasteel en het omringende landschap.

De geregistreerde afmetingen zijn interessant omdat ze dicht bij het gebruikelijke grote formaat van de serie liggen.

Het museumobject kan daardoor dienen als referentie voor de oorspronkelijke papiermaat, de marges en de titelopmaak.

Voor het onderzoek is vooral van belang of het museum aanvullende foto's van de voor- en achterkant heeft.

Als het exemplaar los bewaard wordt, kan het helpen om de oorspronkelijke titelstrook en de exacte plaats daarvan op het papier te documenteren.

Als het exemplaar ingelijst is, wordt ook de montagewijze interessant.

Onderzoeksstatus: museumobject en objectnummer vastgesteld; lijstconstructie nog niet geverifieerd.

Bron: Limburgs Museum, collectieobject G06730.

5. Onderzoekslocatie 3 – Nationaal Onderwijsmuseum

Het Nationaal Onderwijsmuseum is een belangrijke onderzoeksinstelling voor de geschiedenis van het Nederlandse onderwijs.

Bijzonder relevant is de daar bewaarde collectie Noordhoff, die deel uitmaakt van het beeldarchief van de voormalige uitgeverijen Wolters en Noordhoff.

Deze collectie bevat oorspronkelijk illustratiemateriaal dat voor schoolboeken en schoolplaten werd gebruikt.

Daaronder bevinden zich tekeningen, aquarellen en schilderijen.

Voor het onderzoek naar de oorspronkelijke inlijsting zijn niet alleen de schoolplaten zelf van belang, maar ook mogelijke historische foto's, catalogi en administratieve documenten.

De onderzoeksvragen zijn daarom:

1. Zijn er oorspronkelijk ingelijste schoolplaten uit de serie van Schuiling en De Feijter aanwezig?

2. Zijn er foto's van oorspronkelijke Noordhoff-presentatievormen?

3. Zijn er catalogi met technische beschrijvingen van de eikenhouten lijsten?

4. Bevat het beeldarchief materiaal over de productie of reproductie van de wandplaten?

5. Zijn er gegevens over de drukkerij Senefelder en de montage op karton?

Onderzoeksstatus: relevante collectie geïdentificeerd; specifieke objecten en archiefstukken moeten nog worden vastgesteld.

6. Onderzoekslocatie 4 – Historische Noordhoff-catalogi

Uitgeverij Noordhoff bracht gedurende verschillende perioden catalogi en prijslijsten uit.

Daarin werden schoolboeken, wandplaten, kaarten en andere onderwijsuitgaven aangeboden.

Voor het huidige onderzoek zijn vooral catalogi uit de periode 1912–1935 interessant.

In deze periode verschenen de oorspronkelijke grote wandplaten en werden de verschillende uitvoeringen actief verkocht.

Bijzonder waardevol zouden zijn:

• Oorspronkelijke afbeeldingen van ingelijste schoolplaten.

• Afmetingen van de eikenhouten lijsten.

• Beschrijvingen van de montage op karton.

• Aanwijzingen voor het verwijderen van de papiermarges.

• Afzonderlijke productnummers voor de ingelijste uitvoeringen.

• Informatie over glas, houtsoort en lijstprofiel.

Een historische verkoopcatalogus kan soms meer technische informatie bevatten dan een algemene advertentie.

Daarom vormt de catalogusroute een afzonderlijk onderdeel van het onderzoek.

7. Onderzoekslocatie 5 – Antiquariaten en gespecialiseerde verzamelaars

Veel historische schoolplaten bevinden zich niet in musea, maar in particuliere collecties.

Juist daar kunnen oorspronkelijk ingelijste exemplaren bewaard zijn gebleven.

Een probleem bij online verkoopadvertenties is dat vrijwel altijd de voorkant wordt gefotografeerd.

De achterkant, waar zich belangrijke informatie over de montage kan bevinden, blijft vaak buiten beeld.

Daarom richt het Schoolplatenmuseum zich bij het benaderen van verzamelaars niet uitsluitend op de voorstelling, maar vooral op de constructie.

Van ieder relevant exemplaar zijn idealiter nodig:

• Een foto van de volledige voorkant.

• Een foto van de volledige achterkant.

• Een detailfoto van de lijsthoek.

• Een foto van eventuele etiketten of titelstroken.

• De buitenmaat van de lijst.

• De maat van de zichtbare afbeelding.

• Informatie over eventuele restauraties.

Ook platen uit dezelfde serie met een andere voorstelling zijn hiervoor geschikt.

Het gaat immers om de oorspronkelijke werkwijze van Noordhoff, niet uitsluitend om de Veluweplaat.

8. Onderzoekslocatie 6 – Historische schoolfoto's

Een minder voor de hand liggende, maar interessante bron wordt gevormd door historische foto's van klaslokalen en schoolinterieurs.

Schoolplaten werden vaak jarenlang op dezelfde plaats opgehangen.

Op foto's uit de periode 1912–1940 zijn soms schoolplaten zichtbaar, met of zonder lijst.

Wanneer de voorstelling herkenbaar is, kan een dergelijke foto helpen vaststellen hoe de plaat destijds werd gepresenteerd.

Een foto uit bijvoorbeeld 1920 waarop een Noordhoff-plaat achter glas in een brede eiken lijst hangt, zou bewijzen dat die inlijsting toen al bestond.

Dat zou echter nog niet automatisch bewijzen dat de lijst door Noordhoff werd geleverd.

Daarvoor blijft aanvullende herkomstinformatie nodig.

Het onderzoek naar historische foto's richt zich vooral op schoolarchieven, gemeentearchieven, regionale beeldbanken en historische verenigingen.

9. Het bijzondere belang van de titelstrook

Van alle kenmerken van het onderzochte exemplaar verdient de titelstrook de meeste aandacht.

Op de achterkant staat:

DE ZUIDOOSTRAND DER VELUWE.

Deze strook kan mogelijk afkomstig zijn van de oorspronkelijke gedrukte marge.

Om dit te onderzoeken, moet de strook worden vergeleken met de titel op een volledig bewaard los exemplaar van plaat XXVI.

Daarbij zijn de volgende kenmerken van belang:

• Lettertype en lettervorm.

• Afstand tussen de letters.

• Gebruik van hoofdletters.

• Afsluitende punt.

• Afmetingen van de gedrukte tekst.

• Papierkleur en papierstructuur.

• Eventuele snijsporen.

Wanneer de tekst exact overeenkomt, wordt het aannemelijker dat de strook uit de oorspronkelijke schoolplaat afkomstig is.

Maar zelfs een exacte overeenkomst bewijst nog niet wie de strook op de achterkant heeft aangebracht.

Daarvoor blijft vergelijking met een onafhankelijk gedocumenteerde oorspronkelijke lijst noodzakelijk.

Een catalogus kan de papiermaat vermelden, terwijl een eigenaar de buitenmaat van een lijst meet.

Bij een ingelijste plaat kan de zichtbare voorstelling bovendien kleiner zijn dan het werkelijke papierformaat.

Zonder die gegevens kunnen afmetingen gemakkelijk verkeerd worden geïnterpreteerd.

Daarom wordt bij het vervolgonderzoek onderscheid gemaakt tussen papiermaat, beeldmaat, zichtmaat binnen de lijst en totale buitenmaat.

11. Een nieuwe onderzoeksrichting: de oorspronkelijke montagewerkplaats

Wanneer Noordhoff de schoolplaten in eikenhouten lijsten verkocht, moeten deze ergens zijn gemonteerd.

Dat kan bij de uitgever zelf zijn gebeurd, maar ook bij een gespecialiseerde lijstenmaker of toeleverancier.

Dit opent een nieuwe onderzoeksvraag.

Wie vervaardigde de eikenhouten lijsten en wie monteerde de schoolplaten?

Mogelijk zijn er historische rekeningen, leveranciersadvertenties of andere bedrijfsdocumenten bewaard gebleven.

Ook kan het zijn dat Noordhoff voor meerdere series dezelfde lijstprofielen gebruikte.

In dat geval zouden oorspronkelijk ingelijste Noordhoff-platen uit andere series ondersteunend vergelijkingsmateriaal kunnen opleveren.

Zulke objecten zijn echter alleen bruikbaar als aanvullend bewijs, omdat de montagewijze per serie of periode kan hebben verschild.

12. Welke vondst zou doorslaggevend zijn?

Het meest overtuigende bewijs zou bestaan uit een oorspronkelijk ingelijste Noordhoff-schoolplaat met een goed gedocumenteerde herkomst, bij voorkeur uit de periode 1912–1935.

Als deze plaat dezelfde kenmerken vertoont als het onderzochte exemplaar, ontstaat een sterke basis voor vergelijking.

Vooral drie details zijn daarbij belangrijk:

Een eikenhouten lijst met glas, waarvan de oorspronkelijke herkomst vaststaat.

Een voorstelling zonder zichtbare witte papiermarge, terwijl de oorspronkelijke grote schoolplaat normaal gesproken wel een marge had.

Een afzonderlijke titelstrook op de achterkant, aangebracht op vergelijkbare wijze als bij de Veluweplaat.

Een dergelijke vondst zou de hypothese dat Noordhoff de marges bij het inlijsten verwijderde aanzienlijk versterken.