De Zuidoostrand der Veluwe (1916)
Onderzoek naar een historische Noordhoff-schoolplaat in eikenhouten lijst met glas
Een onderzoek van Schoolplatenmuseum.nl naar de oorspronkelijke uitgave, de druktechniek en een mogelijk door uitgever P. Noordhoff verzorgde inlijsting.
Onderzoeksstatus: oktober 2026 – onderzoek loopt
1. Inleiding: een schoolplaat met een bijzondere achterkant
Schoolplaten vormden gedurende tientallen jaren een belangrijk onderdeel van het Nederlandse onderwijs. Ze brachten verre landschappen, steden, industrieën en natuurgebieden rechtstreeks het klaslokaal binnen. Vaak waren het grote, kleurrijke afbeeldingen die generaties leerlingen zich later nog konden herinneren.
Een bijzonder voorbeeld is De Zuidoostrand der Veluwe, naar een schilderij van Hendrik Jan Wolter (1873–1952). Deze voorstelling
verscheen in 1916 als plaat XXVI in de reeks Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland, uitgegeven door P. Noordhoff te Groningen.
Het Schoolplatenmuseum onderzoekt een historisch exemplaar dat op verschillende punten afwijkt van de gebruikelijke losse schoolplaten. De afbeelding bevindt zich achter glas in een donkere eikenhouten lijst. De brede witte papiermarge, die bij veel exemplaren uit de reeks zichtbaar is, ontbreekt aan de voorkant. Op de achterkant bevindt zich bovendien een afzonderlijke papierstrook met de oorspronkelijke titel.
Deze combinatie roept een interessante vraag op:
Zou Noordhoff zijn schoolplaten voor de luxere ingelijste uitvoering zelf hebben bijgesneden, zodat alleen de voorstelling zichtbaar bleef, en de verwijderde titelstrook vervolgens op de achterkant hebben aangebracht?
Deze vraag vormt het uitgangspunt van het onderzoek.
2. De serie Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland
De serie werd samengesteld onder leiding van de aardrijkskundigen R. Schuiling en J.M. de Feijter. Hun doel was om leerlingen Nederland niet uitsluitend via kaarten en boeken te laten bestuderen, maar ook via grote, natuurgetrouwe voorstellingen van karakteristieke landschappen en menselijke activiteiten.
Daarvoor werden kunstenaars ingeschakeld, onder wie H.J. Wolter, Jan Sluijters, Ferdinand Hart Nibbrig, Herman Heijenbrock, Bernard van Beek en Willem Wenckebach.
De eerste platen verschenen in 1912. In de daaropvolgende jaren werd de serie uitgebreid met onder meer kustlandschappen, rivieren, heidegebieden, industriesteden en landbouwgebieden.
In 1916 verscheen plaat XXVI, De Zuidoostrand der Veluwe, naar H.J. Wolter.
Na een onderbreking werd de reeks in 1926 verder uitgebreid. In 1934 verschenen nog vijf nieuwe voorstellingen. De schoolplaten en de bijbehorende handleidingen werden gedurende een lange periode opnieuw uitgegeven.
Volgens het Archief van Nederlandse Plaatjesalbums werden de grote schoolplaten gedrukt door Steendrukkerij Senefelder te Amsterdam. Het gebruikelijke formaat bedroeg ongeveer 115 × 85 centimeter.
De serie is bijzonder omdat zij twee werelden samenbracht: het onderwijs en de Nederlandse schilderkunst.
3. De voorstelling: De Zuidoostrand der Veluwe
De schoolplaat toont een landschap bij de Zijpenberg, aan de zuidoostelijke rand van de Veluwe.
De voorstelling is gebaseerd op een schilderij van Hendrik Jan Wolter, een Nederlandse schilder die bekendstond om zijn gevoel voor licht, kleur en atmosfeer.
In plaats van een schematische aardrijkskundige afbeelding koos Noordhoff voor een schilderachtige voorstelling. Leerlingen konden aan de hand daarvan kennismaken met het reliëf, de begroeiing en het karakter van het Nederlandse landschap.
De plaat droeg het nummer XXVI (26) en verscheen voor het eerst in 1916.
De naam van de kunstenaar is in de voorstelling zichtbaar als ‘H.J. Wolter’. Onderzoek aan het museumexemplaar wijst erop dat deze signatuur onderdeel is van de gereproduceerde schildering. Er is vooralsnog geen aanwijzing dat Wolter de schoolplaat afzonderlijk met de hand heeft gesigneerd.
Bij de schoolplaat verscheen ook een afzonderlijke onderwijshandleiding, waarin het landschap en de aardrijkskundige bijzonderheden nader werden toegelicht.
4. Het onderzochte exemplaar
Het exemplaar dat aanleiding vormt voor dit onderzoek is in particulier bezit en wordt onderzocht voor het digitale Schoolplatenmuseum.
Het betreft een grote kleurenafdruk, geplaatst achter glas in een donkere houten lijst die qua uiterlijk overeenkomt met een traditionele eikenhouten uitvoering.
Vastgelegde afmetingen
-
Zichtbare afbeelding: 101,5 × 72 cm.
-
Breedte houten lijst: ongeveer 5 cm.
-
Totale buitenmaat inclusief lijst: circa 111,5 × 82 cm.
-
Gebruikelijk formaat van de grote, niet-ingelijste Noordhoff-schoolplaten: circa 115 × 85 cm.
De geschilderde voorstelling is aan de voorkant volledig zichtbaar. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat belangrijke delen van de oorspronkelijke compositie ontbreken.
Opvallend is het ontbreken van de gebruikelijke lichte papiermarge met de gedrukte titel en andere gegevens.
De afbeelding loopt vrijwel tot aan de binnenrand van de houten lijst.
5. De oorspronkelijke verkoopuitvoeringen van Noordhoff
Een belangrijk resultaat van het historisch onderzoek is de ontdekking dat Noordhoff de schoolplaten niet uitsluitend als losse wandplaten verkocht.
Een historische prijsaankondiging, overgeleverd bij de plaat Vlieland en het Vlie, vermeldt verschillende leveringsvormen:
Uitvoering: Oorspronkelijke prijs
- Losse schoolplaatƒ 2,50
- Schoolplaat op kartonƒ 3,00
- Op karton in eikenhouten lijstƒ 4,50
- Op karton in eikenhouten lijst met glasƒ 5,50
De aankondiging vermeldt tevens dat de platen in zeven tot tien kleuren werden gedrukt.
Dit is een belangrijke historische bevestiging.
De eikenhouten lijst met glas was dus daadwerkelijk een door Noordhoff aangeboden uitvoering van deze schoolplatenserie.
Daarmee staat echter nog niet vast dat iedere tegenwoordig bewaard gebleven eiken lijst oorspronkelijk door Noordhoff werd geleverd.
Ook ontbreekt vooralsnog een oorspronkelijke technische beschrijving van de manier waarop de uitgever de platen inlijstte.
6. De brede witte marges: werden deze verwijderd?
Bij de grote losse schoolplaten uit de reeks is doorgaans een brede lichte papiermarge aanwezig. Daarin staan onder meer de titel en gegevens over de voorstelling en de uitgave.
Het onderzochte exemplaar heeft geen zichtbare witte rand.
Dat verschil is des te interessanter wanneer de afmetingen worden vergeleken.
De standaardplaat meet circa 115 × 85 centimeter, terwijl de zichtbare voorstelling van het onderzochte exemplaar 101,5 × 72 centimeter groot is.
Het verschil bedraagt 13,5 centimeter in de breedte en 13 centimeter in de hoogte.
Wanneer de voorstelling ongeveer centraal op het oorspronkelijke vel stond, zou dat overeenkomen met een marge van gemiddeld 6,75 centimeter aan weerszijden en 6,5 centimeter aan boven- en onderzijde.
Deze berekening is een theoretische reconstructie. De oorspronkelijke marges hoeven niet overal even breed te zijn geweest.
Toch is de uitkomst betekenisvol: het zichtbare afbeeldingsformaat past goed binnen de afmetingen van een grote Noordhoff-schoolplaat.
Er hoeft dus geen speciaal verkleinde afbeelding te zijn gebruikt.
De mogelijkheid bestaat dat een gewone grote schoolplaat voor het inlijsten werd bijgesneden, waarbij de witte marges grotendeels verdwenen.
Dit kan bij de uitgever zijn gebeurd, maar ook later bij een particuliere lijstenmaker.
Vooralsnog is niet vastgesteld welke werkwijze Noordhoff toepaste.
7. Een bijzondere vondst: de titelstrook op de achterkant
Op de achterkant van het onderzochte exemplaar bevindt zich een afzonderlijke smalle papierstrook met de gedrukte tekst:
DE ZUIDOOSTRAND DER VELUWE.
De strook is aangebracht op de achterconstructie van de ingelijste schoolplaat.
Dit detail vormt een belangrijk onderdeel van het onderzoek.
Wanneer de oorspronkelijke witte marge inderdaad is verwijderd, zou ook de titel aan de voorkant zijn verdwenen. Het afzonderlijk bewaren van de titel en het aanbrengen ervan op de achterkant zou dan een logische oplossing zijn geweest.
Het is daarom denkbaar dat de titelstrook afkomstig is van het oorspronkelijke bedrukte papier van de schoolplaat.
Er zijn echter nog andere mogelijkheden. De strook kan bijvoorbeeld afzonderlijk zijn gedrukt of bij een latere inlijsting zijn aangebracht.
Zonder vergelijking met een andere, aantoonbaar oorspronkelijke ingelijste Noordhoff-schoolplaat kan hierover geen definitieve uitspraak worden gedaan.
De titelstrook is daarom een waardevol onderzoeksspoor, maar nog geen sluitend bewijs voor een oorspronkelijke uitgeversinlijsting.
8. De eikenhouten lijst, het glas en de achterconstructie
Het onderzochte exemplaar bevindt zich in een donkere houten lijst met glas.
De lijst heeft een historische uitstraling en vertoont kenmerken die passen bij een oudere afwerking.
De achterkant bestaat uit een bruine, vezelachtige plaat. Het materiaal lijkt op hardboard of een verwante geperste houtvezelplaat.
Daarnaast zijn lichte houten latten en kleine bevestigingsblokjes zichtbaar. Deze zijn met kruiskopschroeven vastgezet.
De constructie roept vragen op over de ouderdom van de verschillende onderdelen.
De bevestigingslatten en schroeven kunnen afkomstig zijn van een latere reparatie of vervanging van de achterplaat. Dat betekent niet noodzakelijk dat ook de donkere houten lijst later is vervaardigd.
Een oorspronkelijke eikenhouten lijst kan gedurende haar bestaan opnieuw zijn verstevigd of voorzien van een andere achterplaat.
Voor een nauwkeurige datering zouden het materiaal, de houtverbindingen, de afwerking en de bevestigingswijze nader moeten worden onderzocht.
Omdat het behoud van het object vooropstaat, wordt de lijst voor dit onderzoek niet gedemonteerd.
9. Onderzoek naar de druktechniek
Een tweede opvallend kenmerk is de kleurendruk.
Bij onderzoek met een loep zijn op het onderzochte exemplaar geen regelmatige rasterpunten waargenomen, ook niet in de lichtere delen van de voorstelling.
Dat is interessant omdat moderne vierkleurendruk doorgaans herkenbare rasterstructuren vertoont.
De historische vermelding van Steendrukkerij Senefelder als drukker van de serie, in combinatie met de vermelding van zeven tot tien drukkleuren, maakt traditionele kleurenlithografie een serieuze mogelijkheid.
Toch kan op basis van de waarneming met een loep alleen nog geen definitieve druktechnische identificatie worden gegeven.
Daarvoor zou een specialistisch onderzoek nodig zijn, bij voorkeur met voldoende vergroting en aandacht voor de inktlagen, papierstructuur en wijze waarop de kleuren zijn opgebouwd.
Het ontbreken van zichtbare rasterpunten bewijst bovendien niet dat de afdruk noodzakelijk uit de eerste drukperiode stamt.
10. Vergelijking met het historische album Nederlandsche Landschappen
Het Schoolplatenmuseum beschikt ook over een historisch album met kleine kleurenreproducties uit dezelfde Noordhoff-serie.
Dit album, Nederlandsche Landschappen – Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland, bevat 32 afbeeldingen en bijbehorende beschrijvingen.
Het onderzochte grote exemplaar van De Zuidoostrand der Veluwe kan daardoor rechtstreeks worden vergeleken met de kleinere reproductie in het album.
Daarbij valt op dat de kleuren niet volledig overeenkomen.
De kleine reproductie vertoont een warmere, meer roodachtige kleurindruk, terwijl de grote wandplaat koeler en blauwachtiger oogt.
Dat verschil hoeft niet op een latere druk te wijzen. De kleine albumreproducties en de grote wandplaten kunnen afzonderlijk zijn gedrukt, met andere kleurinstellingen, inkten of papier.
Ook veroudering en de omstandigheden waaronder de platen zijn bewaard kunnen kleurverschillen veroorzaken.
De vergelijking is waardevol, maar biedt op zichzelf geen betrouwbare datering van de grote afdruk.
11. Vergelijkingsonderzoek: Vlieland en het Vlie
Een bijzonder onderzoeksspoor is de Noordhoff-schoolplaat Vlieland en het Vlie, naar Ferdinand Hart Nibbrig.
Deze voorstelling behoort tot dezelfde serie en wordt als plaat XIV aangeduid.
Een publicatie van de Cultuurhistorische Vereniging Eylandt Flielandt beschrijft de geschiedenis van een exemplaar dat zich uiteindelijk in Museum Tromp's Huys op Vlieland bevond.
Volgens deze publicatie werd de schoolplaat in 1934 door de bevolking van Vlieland geschonken aan rederij Doeksen.
De plaat hing vervolgens tot 6 juni 1962 in de eersteklassalon van het schip Vlieland. Na een periode van opslag kwam het exemplaar in 1983 terecht bij Museum Tromp's Huys.
Deze gedocumenteerde geschiedenis maakt het museumexemplaar bijzonder interessant.
Als de oorspronkelijke lijst bewaard is gebleven, zou deze kunnen helpen bij het beantwoorden van de vraag hoe Noordhoff zijn schoolplaten monteerde.
Het Schoolplatenmuseum heeft daarom een onderzoeksvraag voorbereid voor Museum Tromp's Huys, met bijzondere aandacht voor de aanwezigheid van glas, de houtsoort, de witte buitenmarge, eventuele titelstroken en de afmetingen.
Op het moment van deze publicatie is nog niet vastgesteld of het museumexemplaar zich in een oorspronkelijke Noordhoff-lijst bevindt.
12. De zoektocht naar een tweede ingelijst exemplaar
Het onderzoek is inmiddels uitgebreid naar historische advertenties, antiquariaten, veilingcatalogi, museale collecties en gespecialiseerde schoolplatenverzamelingen.
Daarbij zijn verschillende exemplaren uit de Noordhoff-serie aangetroffen.
In de catalogus van Zwiggelaar Auctions, veiling 72, wordt onder kavelnummer 121 bijvoorbeeld een verzameling van zestien schoolplaten genoemd, waaronder De Zuidoostrand der Veluwe. De opgegeven maat bedraagt 115 × 85 centimeter.
In kavel 120 van dezelfde veiling worden bij andere platen uit de serie twee formaten vermeld: 109 × 83 en 115 × 85 centimeter.
Dit laat zien dat er bij bewaard gebleven exemplaren verschillen in opgegeven afmetingen voorkomen. Of deze verschillen voortkomen uit drukuitvoeringen, bijsnijden of meetmethoden is nog onbekend.
Ondanks het onderzoek is tot dusver geen tweede exemplaar aangetroffen waarvan onafhankelijk is vastgesteld dat het tegelijkertijd aan alle volgende voorwaarden voldoet:
-
Afkomstig uit dezelfde Noordhoff-serie.
-
Oorspronkelijk geleverd in een eikenhouten lijst met glas.
-
Zonder zichtbare brede witte papiermarge.
-
Met een afzonderlijke titelstrook op de achterkant.
Het ontbreken van een gevonden vergelijkingsobject bewijst niet dat deze uitvoering zeldzaam of uniek is. Wel maakt het duidelijk dat de oorspronkelijke montagewijze nog onvoldoende gedocumenteerd is.
13. Voorlopige onderzoeksresultaten
Op basis van de beschikbare gegevens kunnen enkele conclusies worden getrokken.
Historisch bevestigd
De voorstelling De Zuidoostrand der Veluwe behoort tot de Noordhoff-serie Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland en verscheen voor het eerst in 1916. Noordhoff verkocht schoolplaten uit deze serie ook op karton, in eikenhouten lijsten en met glas.
Sterke aanwijzingen
Het formaat van de zichtbare afbeelding is verenigbaar met een oorspronkelijke grote schoolplaat waarvan de brede marges zijn verwijderd of aan het zicht onttrokken. De druktechnische kenmerken passen bij een historische kleurenafdruk. De donkere lijst kan ouder zijn dan delen van de achterconstructie.
Nog onbewezen
Het is niet vastgesteld dat de huidige lijst daadwerkelijk door Noordhoff is geleverd. Evenmin is bewezen dat Noordhoff bij zijn ingelijste uitvoeringen de witte marges afsneed en de titelstrook achterop aanbracht. Het exacte drukjaar van het onderzochte exemplaar is eveneens onbekend.
14. Conclusie: een historische schoolplaat met een open vraag
Het onderzochte exemplaar van De Zuidoostrand der Veluwe laat zien hoeveel historische informatie in de fysieke uitvoering van een schoolplaat verborgen kan zitten.
Niet alleen de voorstelling zelf, maar ook de afmetingen, de papiermarges, de lijst, het glas, de achterplaat en zelfs een smalle titelstrook kunnen aanwijzingen geven over de oorspronkelijke productie en het latere gebruik.
De historische bronnen bevestigen dat Noordhoff zijn aardrijkskundige schoolplaten in eikenhouten lijsten achter glas aanbood.
De bijzondere uitvoering van het onderzochte exemplaar sluit daar goed bij aan.
Vooral de combinatie van de ontbrekende witte rand en de afzonderlijke titelstrook op de achterkant vormt een interessante aanwijzing voor een mogelijk oorspronkelijke manier van inlijsten.
Toch blijft de belangrijkste vraag onbeantwoord:
Verwijderde Noordhoff bij de ingelijste uitvoeringen zelf de brede papiermarges en bracht de uitgever de oorspronkelijke titelstrook vervolgens op de achterkant aan?
Het Schoolplatenmuseum zet het onderzoek voort door historische catalogi, museale exemplaren en oorspronkelijke uitgeversdocumentatie met elkaar te vergelijken.
Totdat aanvullend bewijs beschikbaar komt, wordt de eikenhouten lijst van het onderzochte exemplaar beschouwd als een mogelijk oorspronkelijke uitgeverslijst, waarvan de authenticiteit nog niet definitief is vastgesteld.
15. Bronnen en documentatie
Archief van Nederlandse Plaatjesalbums (ANPA)
Noordhoff – Nederlandsche Landschappen. Documentatie over de serie, uitgavejaren, kunstenaars, drukkerij, formaten en begeleidende albums.
https://plaatjesalbums.info/images/pdf/Noordhoff.pdf
Cultuurhistorische Vereniging Eylandt Flielandt
Historische publicatie over de schoolplaat Vlieland en het Vlie, inclusief de oorspronkelijke verkoopprijzen van Noordhoff en de geschiedenis van het exemplaar bij Museum Tromp's Huys.
https://adoc.pub/uitgave-van-de-cultuur-historische-eylandt-flielandt.html
Zwiggelaar Auctions
Veiling 72, kavels 120 en 121. Beschrijvingen van historische Noordhoff-schoolplaten, waaronder De Zuidoostrand der Veluwe.
https://upcdn.io/FW25buD/raw/Zwiggelaar/Catalogus/zwiggelaarauctions_72_eng.pdf
RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis
Oeuvredocumentatie van Hendrik Jan Wolter, waaronder werken betreffende de Veluwe.
https://hjwolter.rkdstudies.nl/2-schilderijen-nederland/26-tholen-veere-veluwe-vlissingen/
Nederlandsche Landschappen
Historisch album van P. Noordhoff, circa 1926. Exemplaar met 32 kleurenreproducties, geraadpleegd voor vergelijking met de grote wandplaat.
Schoolplatenmuseum – objectonderzoek 2026
Eigen fotografische documentatie en metingen van het onderzochte exemplaar: voorzijde, signatuur, houten lijst, achterconstructie en titelstrook.
© Schoolplatenmuseum.nl – Onderzoek oktober 2026.
Dit artikel vormt een voorlopig onderzoeksverslag. Nieuwe vondsten, aanvullende documentatie en correcties kunnen aanleiding geven tot herziening. Het Schoolplatenmuseum verwelkomt informatie van verzamelaars, musea en andere instellingen die oorspronkelijke ingelijste Noordhoff-schoolplaten bezitten.