De Zuidoostrand der Veluwe – Historisch bronnen- en onderzoeksregister

Deel 3 – Documentatie, vergelijkingsobjecten en openstaande onderzoeksvragen

Schoolplatenmuseum.nl | Onderzoeksdossier | Oktober 2026

1. Doel en opzet van het bronnenonderzoek

Het Schoolplatenmuseum onderzoekt een historisch exemplaar van De Zuidoostrand der Veluwe, plaat XXVI uit de serie Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland, uitgegeven door P. Noordhoff te Groningen.

De voorstelling, naar een schilderij van Hendrik Jan Wolter, verscheen voor het eerst in 1916.

Het onderzochte exemplaar bevindt zich in een donkere houten lijst achter glas. De gebruikelijke brede witte papiermarge is aan de voorzijde niet zichtbaar. Op de achterkant bevindt zich een afzonderlijke strook met de gedrukte titel.

De centrale onderzoeksvraag luidt:

Is dit een oorspronkelijk door Noordhoff ingelijste schoolplaat, en verwijderde de uitgever bij dergelijke uitvoeringen de brede witte papiermarges om de voorstelling zonder zichtbare witte rand achter glas te presenteren?

Dit bronnenregister documenteert de historische gegevens, de onderzochte objecten, de belangrijkste vergelijkingsbronnen en de vragen die nog niet beantwoord zijn.

Daarbij worden vier bewijsniveaus onderscheiden:

A – Primair bewijs: een originele advertentie, uitgeverscatalogus, prijslijst, rekening, foto of ander historisch document dat de betreffende informatie rechtstreeks bevestigt.
B – Sterk secundair bewijs: een betrouwbare historische studie, wetenschappelijke publicatie of goed gedocumenteerd museumrecord.
C – Ondersteunende aanwijzing: een moderne catalogusbeschrijving, handelsvermelding of een reproduceerbare objectwaarneming zonder onafhankelijke bevestiging.
D – Hypothese: een mogelijke verklaring die nog door aanvullend onderzoek moet worden getoetst.

Een bron kan voor de ene onderzoeksvraag sterk bewijs leveren en voor een andere slechts een aanwijzing zijn.

2. De oorspronkelijke uitgever: P. Noordhoff te Groningen

Uitgeverij P. Noordhoff werd in 1858 opgericht door Popko Noordhoff. Zijn zoon Jacob Noordhoff nam in 1903 de leiding over.

Volgens de historische documentatie ontving Jacob Noordhoff op 6 december 1910 een brief van de Amsterdamse onderwijzer J.M. de Feijter, waarin deze voorstelde een nieuwe serie aardrijkskundige wandplaten te laten vervaardigen door bekende Nederlandse kunstenaars.

Roelof Schuiling werd bij het project betrokken. Hij had ervaring met aardrijkskundig onderwijs en werkte mee aan de begeleidende handleidingen.

In 1912 verschenen de eerste platen. Uiteindelijk groeide de reeks uit tot veertig voorstellingen van negentien kunstenaars.

De serie bleef gedurende tientallen jaren in gebruik en werd herhaaldelijk uitgegeven.

Belangrijkste bron: Onderwijsgeschiedenis.nl, Ontwikkeling aardrijkskunde-onderwijs.

Bewijskracht: B – historische reconstructie op basis van onderwijs- en uitgeversgeschiedenis.

Betekenis voor dit onderzoek: de bron plaatst de schoolplaten in hun oorspronkelijke uitgeverscontext, maar bevat geen gedetailleerde beschrijving van de montage in eikenhouten lijsten.

3. Het Archief van Nederlandse Plaatjesalbums

Het Archief van Nederlandse Plaatjesalbums (ANPA) documenteert de uitgave Nederlandsche Landschappen, die Noordhoff in 1926 publiceerde.

Het album bevat 32 kleine kleurenreproducties van de aardrijkskundige wandplaten, met bijbehorende beschrijvingen.

De documentatie vermeldt dat de grote oorspronkelijke platen geen gewone landkaarten waren, maar dunne kunstdrukken.

Het album heeft een formaat van circa 24,5 × 32,5 centimeter. De kleine afbeeldingen meten ongeveer 14 × 9 centimeter.

Volgens ANPA werden deze albumafbeeldingen als lithografische reproducties op dun kunstdrukpapier vervaardigd.

De bron is bijzonder relevant omdat het Schoolplatenmuseum zelf over een compleet historisch album beschikt.

Daardoor kunnen de grote schoolplaat en de kleine reproductie rechtstreeks worden vergeleken.

Bron: Archief van Nederlandse Plaatjesalbums, dossier NOOR01, Nederlandsche Landschappen.

Bewijskracht: B voor de bibliografische gegevens; A voor kenmerken die rechtstreeks aan het eigen historische album kunnen worden vastgesteld.

Openstaande vraag: welke verschillen bestonden er tussen de drukprocedés van de grote wandplaten en de kleine albumreproducties?

4. Het belangrijkste primaire bewijs: de Noordhoff-prijsaankondiging

Een historische prijsaankondiging, bewaard in de documentatie bij de schoolplaat Vlieland en het Vlie, vermeldt de verschillende uitvoeringen waarin Noordhoff de platen verkocht.

De aangekondigde prijzen waren:

UitvoeringPrijsLosse plaatƒ 2,50Op kartonƒ 3,00Op karton in eikenhouten lijstƒ 4,50Op karton in eikenhouten lijst met glasƒ 5,50

De aankondiging vermeldt bovendien een plaatformaat van 115 × 85 centimeter en een druk in zeven tot tien kleuren.

Deze prijsaankondiging is het belangrijkste tot nu toe gevonden bewijs dat Noordhoff zijn aardrijkskundige wandplaten daadwerkelijk als ingelijste producten achter glas aanbood.

De oorspronkelijke tekst is overgeleverd via een historische publicatie van de Cultuurhistorische Vereniging Eylandt Flielandt.

Bewijskracht: A voor de geciteerde historische verkoopinformatie, mits de overgeleverde tekst correct is weergegeven.

Wat de bron bewijst: de uitvoering in eikenhout met glas bestond als regulier Noordhoff-product.

Wat de bron niet bewijst: dat de brede witte marges werden afgesneden, dat de titelstrook achterop werd geplakt of dat de lijst van het onderzochte exemplaar oorspronkelijk is.

5. De drukkerij en de kleurenlithografie

Historische documentatie schrijft het drukwerk van de Noordhoff-serie toe aan Steendrukkerij Senefelder te Amsterdam.

De vermelding van zeven tot tien drukkleuren wijst op een arbeidsintensieve reproductiewijze waarbij de kleuren afzonderlijk werden opgebouwd.

Een historische studie over Roelof Schuiling vermeldt bovendien dat hij bij de uitwerking van lithografieën soms correcties liet aanbrengen wanneer de artistieke weergave volgens hem te ver afweek van de eisen van het aardrijkskundeonderwijs.

Dit is een belangrijk gegeven: de reproductie van een schilderij was niet uitsluitend een mechanische handeling, maar kon ook onderdeel zijn van een redactioneel en artistiek productieproces.

Bij het onderzochte exemplaar zijn met een loep geen regelmatige rasterpunten waargenomen.

Dat is verenigbaar met traditionele kleurenlithografie, maar levert nog geen definitieve identificatie van de druktechniek op.

Bronnen: historische Noordhoff-documentatie; ANPA; Toen, themanummer over Roelof Schuiling, 2016.

Bewijskracht: B voor de historische drukkerijcontext; C voor de druktechnische waarnemingen aan het onderzochte exemplaar.

Openstaande vraag: kan de afdruk door microscopisch onderzoek nauwkeurig worden geïdentificeerd en gedateerd?

6. De oorspronkelijke voorstelling van H.J. Wolter

Hendrik Jan Wolter (1873–1952) was een Nederlandse schilder die onder meer landschappen, stadsgezichten en havenvoorstellingen vervaardigde.

Zijn werk kenmerkt zich door een grote belangstelling voor licht en kleur.

Voor de Noordhoff-serie werd zijn voorstelling van de zuidoostelijke Veluwerand gebruikt, met de Zijpenberg als landschappelijk onderwerp.

De voorstelling verscheen in 1916 als plaat XXVI.

De signatuur ‘H.J. Wolter’ is zichtbaar in de grote afdruk. Een overeenkomstige signatuur is ook in de kleine reproductie in het historische album aanwezig.

Dit ondersteunt de conclusie dat de signatuur onderdeel is van het gereproduceerde schilderij.

Bronnen: RKD-oeuvredocumentatie H.J. Wolter; Noordhoff-serie; eigen vergelijkingsmateriaal.

Bewijskracht: B voor de kunsthistorische context; C voor de vergelijking van de signatuur.

Openstaande vraag: waar bevindt het oorspronkelijke schilderij zich en zijn daarvan historische reproducties beschikbaar die een nauwkeurige kleurvergelijking mogelijk maken?

7. Het onderzochte exemplaar: eigen objectdocumentatie

Het Schoolplatenmuseum heeft de volgende kenmerken fotografisch en door metingen vastgelegd:

Deze gegevens zijn rechtstreeks afkomstig van het onderzochte object.

Bewijskracht: A voor de vastgelegde maten en zichtbare kenmerken; C voor de identificatie en datering van materialen.

Belangrijke beperking: de lijst is niet geopend. De werkelijke papierafmetingen onder de lijst en de opbouw van de montage zijn daardoor nog niet vastgesteld.

8. Vergelijkingsobject I: Vlieland en het Vlie

Een van de belangrijkste vergelijkingsobjecten is plaat XIV, Vlieland en het Vlie, naar Ferdinand Hart Nibbrig.

Een historische publicatie beschrijft een exemplaar dat in 1934 door de bevolking van Vlieland aan rederij Doeksen werd geschonken.

De plaat hing tot 1962 aan boord van het schip Vlieland en kwam later terecht in Museum Tromp's Huys.

De gedocumenteerde geschiedenis maakt dit exemplaar bijzonder interessant.

Het gaat om een schoolplaat uit precies dezelfde Noordhoff-serie, waarvan de aanwezigheid gedurende een groot deel van de twintigste eeuw kan worden gevolgd.

De publicatie vermeldt daarnaast meerdere andere opgespoorde exemplaren van deze voorstelling.

Bron: Cultuurhistorische Vereniging Eylandt Flielandt, historische publicatie over Vlieland en het Vlie.

Bewijskracht: B voor de beschreven herkomstgeschiedenis.

Onderzoeksstatus: Museum Tromp's Huys is aangewezen als mogelijke bron voor een vergelijking van de oorspronkelijke lijst, het glas, de witte marge en de achterkant. Op het moment van samenstelling van dit dossier is nog geen antwoord van het museum verwerkt.

Openstaande vraag: bezit het museum een oorspronkelijk ingelijst exemplaar, en zo ja, hoe ziet de montage eruit?

9. Vergelijkingsobject II: Noordhoff-platen bij Zwiggelaar Auctions

In veiling 72 van Zwiggelaar Auctions werden verschillende verzamelingen uit de Noordhoff-serie aangeboden.

Kavel 120

Deze kavel bevatte vijftien platen uit de serie, waaronder twee dubbele exemplaren, plus aanvullend materiaal.

De catalogus vermeldt twee formaten: 109 × 83 en 115 × 85 centimeter.

Dit is relevant omdat de opgegeven afmetingen niet voor alle bewaard gebleven exemplaren gelijk zijn.

Het verschil kan voortkomen uit verschillende uitvoeringen, het bijsnijden van platen of uiteenlopende meetmethoden.

Kavel 121

Deze kavel bevatte zestien platen, waaronder twee dubbele exemplaren.

De omschrijving noemt onder meer Een ven bij Oisterwijk, Aan de Westerschelde en De Zuidoostrand der Veluwe.

De opgegeven maat is 115 × 85 centimeter.

Hiermee is een onafhankelijk geregistreerd exemplaar van de Veluweplaat bekend.

De veilingbeschrijving vermeldt echter geen oorspronkelijke eikenhouten lijst met glas.

Bron: Zwiggelaar Auctions, veiling 72, kavels 120 en 121.

Bewijskracht: C – professionele handelsdocumentatie.

Openstaande vraag: zijn er aanvullende foto's of objectnotities beschikbaar waarop de oorspronkelijke papiermarges, titelopmaak en achterkant zichtbaar zijn?

10. Vergelijkingsobject III: historische Noordhoff-albums

Naast het eigen exemplaar van Nederlandsche Landschappen zijn andere complete albums bekend uit antiquariaats- en veilingcatalogi.

Een exemplaar werd bij Zwiggelaar Auctions in veiling 19, kavel 2326, verkocht voor €60.

Ook zijn exemplaren beschreven door gespecialiseerde antiquariaten, waaronder BoekNed.

Deze vermeldingen bevestigen het voortbestaan van de oorspronkelijke albums en bieden mogelijkheden voor bibliografische vergelijking.

Vooral de oorspronkelijke prijslijsten en promotionele teksten in dergelijke albums kunnen relevant zijn voor het onderzoek naar de verkoopuitvoeringen.

Bewijskracht: C voor handelsomschrijvingen; A wanneer oorspronkelijke catalogusteksten rechtstreeks kunnen worden geraadpleegd.

Openstaande vraag: bevatten verschillende albumuitgaven gewijzigde prijzen, formaten of aanvullende gegevens over de ingelijste uitvoering?

11. Overige gespecialiseerde collecties en catalogi

Voor het vervolgonderzoek zijn ook de volgende bronnen van belang:

CollectionTrade

Een gespecialiseerde registratie van historische schoolplaten, waaronder de Noordhoff-serie.

De catalogus kan helpen bij het vergelijken van voorstellingen, formaten, drukken en bekende exemplaren.

BoekNed en andere antiquariaten

Van belang voor historische Noordhoff-albums, oorspronkelijke prijslijsten, handleidingen en verkoopcatalogi.

Nationaal Onderwijsmuseum

Een relevante instelling voor onderzoek naar de materiële geschiedenis van schoolplaten en de wijze waarop deze in klaslokalen werden gebruikt.

Historische schoolinventarissen en schoolfoto's

Deze kunnen mogelijk aantonen of platen uit de serie al vroeg in eikenhouten lijsten achter glas werden opgehangen.

Uitgevers- en bedrijfsarchieven

Oorspronkelijke facturen, productcatalogi en correspondentie kunnen aanwijzingen geven over de productie en montage.

Voor deze onderzoekslocaties is nog geen document aangetroffen dat de montagewijze van de onderzochte Veluweplaat rechtstreeks bevestigt.

12. Het belangrijkste ontbrekende bewijs

Hoewel de historische verkoop van eikenhouten lijsten met glas is bevestigd, ontbreekt nog een volledig gedocumenteerd vergelijkingsobject.

Het gezochte exemplaar moet idealiter aan vier voorwaarden voldoen:

Het behoort aantoonbaar tot Aardrijkskundige Wandplaten van Nederland van Schuiling en De Feijter.
Het bevindt zich in een oorspronkelijke, door Noordhoff geleverde eikenhouten lijst met glas.
De brede witte papiermarge ontbreekt aan de voorzijde.
Op de achterkant bevindt zich een afzonderlijke gedrukte titelstrook.

Een dergelijk exemplaar zou een zeer belangrijke aanwijzing opleveren dat Noordhoff een vaste werkwijze toepaste bij het inlijsten.

Zelfs dan moet nog worden onderzocht of de betreffende lijst daadwerkelijk oorspronkelijk is en niet later is aangebracht.

13. Register van openstaande onderzoeksvragen

14. Register van onderzoeksresultaten

Vastgesteld

De Noordhoff-serie verscheen vanaf 1912.
De Zuidoostrand der Veluwe verscheen voor het eerst in 1916.
Noordhoff bood schoolplaten in eikenhouten lijsten met en zonder glas aan.
De grote platen hadden doorgaans een formaat van ongeveer 115 × 85 centimeter.
Het onderzochte exemplaar heeft een zichtbare afbeelding van 101,5 × 72 centimeter.
De witte marge is bij het onderzochte exemplaar niet zichtbaar.
De afzonderlijke titelstrook bevindt zich op de achterkant.

Aannemelijk, maar nog niet bewezen

De grote afdruk is vervaardigd met een historisch lithografisch drukprocedé.
De houten lijst kan oorspronkelijk zijn.
De achterconstructie kan later zijn aangepast.
De oorspronkelijke witte papiermarges kunnen bij het inlijsten zijn verwijderd of verborgen.
De titelstrook kan afkomstig zijn van de oorspronkelijke papiermarge.

Nog niet vastgesteld

Het exacte drukjaar van het onderzochte exemplaar.
De oorspronkelijke montagewijze van Noordhoff.
De ouderdom van de huidige eikenhouten lijst.
De herkomst van de titelstrook.
Het bestaan van een identiek, aantoonbaar oorspronkelijk ingelijst vergelijkingsobject.

15. Conclusie van het bronnenonderzoek

Het onderzoek naar De Zuidoostrand der Veluwe heeft inmiddels een duidelijke historische basis opgeleverd.

De voorstelling behoort tot een bekende Noordhoff-serie uit het begin van de twintigste eeuw. De uitgever bood deze schoolplaten aantoonbaar aan in eikenhouten lijsten, desgewenst achter glas.

De afmetingen en de bijzondere achterzijde van het onderzochte exemplaar maken een oorspronkelijke ingelijste uitvoering voorstelbaar.

Vooral de afzonderlijke titelstrook verdient verdere aandacht.

Toch ontbreekt het doorslaggevende vergelijkingsbewijs dat Noordhoff zelf de brede papiermarges verwijderde en de titelstroken achterop aanbracht.

Het onderzoek richt zich daarom niet langer uitsluitend op de Veluweplaat, maar op de oorspronkelijke montagepraktijk van de volledige Noordhoff-serie.

Het vinden van één goed gedocumenteerd ingelijst exemplaar kan daarbij van doorslaggevende betekenis zijn.

16. Bronnenlijst en verwijzingen

[1] Archief van Nederlandse Plaatjesalbums (ANPA)
Noordhoff – Nederlandsche Landschappen, dossier NOOR01.
https://plaatjesalbums.info/images/pdf/Noordhoff.pdf

[2] Onderwijsgeschiedenis.nl
Ontwikkeling aardrijkskunde-onderwijs. Historische achtergrond van Noordhoff, Schuiling en De Feijter.
https://onderwijsgeschiedenis.nl/ontwikkeling-lesmethoden/ontwikkeling-aardrijkskunde-onderwijs

[3] Cultuurhistorische Vereniging Eylandt Flielandt
Historische publicatie over Vlieland en het Vlie, inclusief een afschrift van de Noordhoff-prijsaankondiging en de geschiedenis van het museumexemplaar.
https://adoc.pub/uitgave-van-de-cultuur-historische-eylandt-flielandt.html

[4] Zwiggelaar Auctions
Veiling 72, kavels 120 en 121, verzamelingen aardrijkskundige Noordhoff-schoolplaten.
https://upcdn.io/FW25buD/raw/Zwiggelaar/Catalogus/zwiggelaarauctions_72_eng.pdf

[5] Zwiggelaar Auctions
Veiling 19, kavel 2326, Nederlandsche Landschappen, 1926.
https://www.zwiggelaarauctions.nl/Lot/23638

[6] RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis
Oeuvredocumentatie Hendrik Jan Wolter.
https://hjwolter.rkdstudies.nl/2-schilderijen-nederland/26-tholen-veere-veluwe-vlissingen/

[7] Toen – Historische Vereniging Annen
Themanummer over Roelof Schuiling, 2016.
https://annentoen.nl/wp-content/uploads/Toen%202016-01%20Schuiling%20special.pdf

[8] BoekNed
Antiquarische documentatie en handelsvermeldingen van Noordhoff-albums en schoolplatencatalogi.
https://www.boekned.nl

[9] Schoolplatenmuseum.nl
Eigen onderzoeksdocumentatie, oktober 2026: afmetingen, foto's van voor- en achterkant, lijstconstructie, titelstrook, signatuur en visuele druktechnische waarnemingen.

[10] Nederlandsche Landschappen
Historisch Noordhoff-album met 32 kleurenreproducties, geraadpleegd als vergelijkingsmateriaal.

Dit bronnenregister vormt deel 3 van een lopend onderzoek. De beschreven onderzoeksresultaten kunnen worden aangevuld of herzien wanneer nieuwe historische documenten of vergelijkingsobjecten beschikbaar komen.