In het bos en bijplaat Het Nardermeer
Originele dubbelzijdige schoolplaat In het Bos van M.A. Koekkoek met achterzijde Het Naardermeer. Historische natuurplaat van J.B. Wolters.
In het Bos / Bijplaat: Het Naardermeer
Titel voorzijde: In het Bos
Titel achterzijde: Bijplaat: Het Naardermeer
Serie: Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land
Auteurs: L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink
Illustrator hoofdplaat: M.A. Koekkoek
Uitgever: J.B. Wolters' Uitgeversmaatschappij N.V.
Uitgeversplaatsen: Groningen – Djakarta
Onderwerp: Nederlandse bosfauna en vogels van het Naardermeer
Uitvoering: originele dubbelzijdige schoolplaat op karton
Periode: vermoedelijk circa 1948–1955
Bijzonderheid: dubbelzijdige plaat: aan de ene zijde de kleurrijke habitatplaat In het Bos, aan de andere zijde de didactische Bijplaat: Het Naardermeer.
In het Bos – het Nederlandse bos als leefgemeenschap
Deze fraaie schoolplaat van M.A. Koekkoek toont het Nederlandse bos niet als verzameling afzonderlijke dieren, maar als één levende gemeenschap. Dat was precies de kracht van de bekende serie Dieren in hun omgeving: leerlingen moesten dieren leren herkennen binnen het landschap waarin zij werkelijk leefden.
Koekkoek bouwde het tafereel zorgvuldig in lagen op. Tussen oude loofbomen, varens en lage begroeiing zijn verschillende dieren verscholen. Hoog in de bomen bewegen eekhoorns, terwijl op de bosbodem vogels, paddenstoelen en andere kleine levensvormen te ontdekken zijn. Verder naar achteren verschijnt tussen de stammen een ree.
Rechts op de voorgrond bevindt zich een nest met een vogel, terwijl op de boomstam verschillende nachtvlinders zijn weergegeven. Hierdoor werd de schoolplaat tevens een zoekplaat: hoe langer een leerling keek, hoe meer dieren er in het bos te ontdekken waren.
M.A. Koekkoek – natuuronderwijs als schilderij
De platen van Marinus Adrianus Koekkoek (1873–1944) onderscheiden zich door hun combinatie van natuurgetrouwheid en schilderachtige compositie.
Het landschap is niet slechts achtergrond. Bomen, licht, planten en dieren vormen samen één zorgvuldig opgebouwd ecosysteem. De dieren zijn duidelijk genoeg weergegeven voor klassikaal onderwijs, maar blijven onderdeel van een geloofwaardige natuurlijke omgeving.
Dat verklaart waarom de platen van Koekkoek tegenwoordig niet alleen als historische leermiddelen worden verzameld, maar ook als decoratieve natuurillustraties.
De achterzijde: Bijplaat Het Naardermeer
De achterzijde vormt een verrassend contrast met het boslandschap.
Hier geen compleet landschap, maar afzonderlijke natuurhistorische studies van vogels die verbonden zijn met Het Naardermeer.
Afgebeeld zijn onder meer:
- een bruine kiekendief;
- een roerdomp tussen het riet;
- een fuut op het water;
- een sterk vergrote poot van een reiger;
- een poot van een koet.
De combinatie van complete dieren en anatomische details maakte deze zijde bij uitstek geschikt voor biologielessen.
Van landschap naar anatomie
De twee zijden laten prachtig zien hoe het natuuronderwijs met deze serie was opgebouwd.
Op In het Bos keek het kind eerst naar dieren in hun natuurlijke leefomgeving. De bijplaat draaide het principe vervolgens om: dieren werden geïsoleerd en bepaalde lichaamskenmerken sterk uitvergroot.
Zo konden bijvoorbeeld de lange tenen van een reiger worden vergeleken met de geheel anders gebouwde poot van een koet. Vorm en functie werden daarmee letterlijk zichtbaar gemaakt.
Het Naardermeer als bijzonder onderwerp
De keuze voor Het Naardermeer is cultuurhistorisch interessant. Het gebied behoort tot de bekendste Nederlandse natuurgebieden en werd al vroeg een symbool van natuurbescherming.
Daardoor is deze achterzijde tegenwoordig meer dan alleen een ornithologische onderwijsplaat. Zij vormt ook een herinnering aan de periode waarin natuurstudie en natuurbescherming een steeds belangrijkere plaats kregen in het Nederlandse onderwijs.
Dit exemplaar verkeert in een redelijke tot goede verzamelstaat
De belangrijkste kwaliteit van dit exemplaar is dat beide zijden compleet en goed presenteerbaar zijn. De hoofdplaat In het Bos heeft bovendien nog bijzonder aantrekkelijke kleuren.
Zichtbare gebreken / gebruikerssporen
- Slijtage aan de hoeken en randen van het karton.
- De onderhoeken zijn duidelijk gestoten en plaatselijk beschadigd.
- Kleine beschadigingen en verlies van materiaal langs de randen.
- Algemene lichte verkleuring passend bij de ouderdom.
- Enkele oppervlakkige krasjes en gebruikssporen op de hoofdplaat.
- Oud inventarisnummer 62 bovenaan aangebracht.
- Ophanggaten en koordjes vertonen gebruikssporen.
- De bijplaat heeft plaatselijk lichte vervuiling en verkleuring.
- Rechtsboven op de bijplaat is een opvallend groen/blauw koord of bindmateriaal aanwezig.
- Onderrand van de bijplaat vertoont slijtage en enkele kleine beschadigingen.
Positieve punten
- Dubbelzijdig origineel exemplaar.
- De hoofdafbeelding In het Bos is vrijwel volledig intact.
- De kleuren van Koekkoeks boslandschap zijn nog opvallend krachtig.
- Geen grote scheuren door het centrale beeldvlak.
- Eekhoorns, ree, vogels, vlinders en vegetatie zijn uitstekend herkenbaar.
- De achterzijde Het Naardermeer is eveneens compleet.
- De vogels op de bijplaat zijn bijzonder fraai en scherp weergegeven.
- Titels en uitgeversgegevens zijn nog leesbaar.
- Aantrekkelijk voor zowel Koekkoek-verzamelaars als liefhebbers van vogels, Nederlandse natuur en historische schoolplaten.