Biijplaat Bij de ruïne

Bijplaat: Bij de Ruïne – uilen en vleermuizen

Titel: Bijplaat: Bij de Ruïne
Serie: Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land
Auteurs: L. Dorsman Czn., K.M. Knip en A. Mellink
Uitgever: J.B. Wolters' Uitgeversmaatschappij N.V.
Uitgeversplaatsen: Groningen – Djakarta
Onderwerp: bouw en aanpassingen van uilen en vleermuizen
Uitvoering: enkele natuurhistorische bijplaat met houten boven- en onderstok
Periode: vermoedelijk circa 1948–1955, op grond van de vermelding Groningen – Djakarta
Bijzonderheid: wetenschappelijke detailplaat behorend bij de landschapplaat Bij de Ruïne

Deze originele Bijplaat: Bij de Ruïne behoort tot de bekende natuurhistorische onderwijsserie Dieren in hun omgeving – Eerste serie: In ons land.

De bijplaat vormde de wetenschappelijke aanvulling op de kleurrijke landschapplaat Bij de Ruïne. Waar leerlingen op die hoofdplaat dieren konden ontdekken tussen oude muren, begroeiing en donkere schuilplaatsen, werden op deze bijplaat enkele van de meest karakteristieke bewoners van zo'n omgeving afzonderlijk en sterk vergroot bestudeerd.

Centraal staan twee diergroepen die bij uitstek met schemering, nacht en oude gebouwen worden geassocieerd: uilen en vleermuizen.

De uil van dichtbij

Linksboven is de kop van een uil groot afgebeeld. De enorme naar voren gerichte ogen en de opvallende krans van veren rond het gezicht zijn duidelijk zichtbaar.

Daaronder worden de poten en klauwen afzonderlijk weergegeven. De krachtige tenen met lange, sterk gekromde klauwen laten zien hoe een uil zijn prooi kan grijpen en vasthouden.

Ook een afzonderlijke veer is sterk vergroot afgebeeld. Dit gaf de onderwijzer gelegenheid om niet alleen over het uiterlijk van vogels te vertellen, maar ook over de bijzondere bouw van hun verenkleed en de aanpassingen die samenhangen met het vliegen.

De plaat maakte daarmee zichtbaar wat bij een levende uil van een afstand nauwelijks te bestuderen was.

De vleermuis: een vliegend zoogdier

Het meest spectaculaire onderdeel staat boven in het midden: het skelet van een vleermuis met uitgespreide vleugels.

De tekening laat prachtig zien dat een vleermuisvleugel fundamenteel anders is opgebouwd dan een vogelvleugel. De sterk verlengde vingers ondersteunen een dunne vlieghuid, die zich tussen de ledematen en het lichaam uitstrekt.

Voor het natuuronderwijs was dit een ideaal onderwerp. Hoewel vleermuizen kunnen vliegen, zijn het geen vogels maar zoogdieren. Door het skelet te tonen konden leerlingen letterlijk zien hoe hun vleugels uit een aangepaste zoogdierhand zijn ontstaan.

Op de plaat is bovendien een hangende vleermuis afgebeeld, zoals deze tijdens rust of slaap kan worden aangetroffen.

Schedels en gebitten

Naast het vleermuisskelet zijn verschillende schedels weergegeven. Vooral de tanden zijn daarbij duidelijk zichtbaar.

De scherpe gebitselementen konden worden gebruikt om uit te leggen wat deze dieren eten en hoe de vorm van een gebit samenhangt met de leefwijze van een diersoort.

Rechtsonder bevindt zich bovendien een opvallende vooraanzichttekening van de kop van de grote hoefijzerneus. De karakteristieke huidplooien rond de neus zijn sterk vergroot weergegeven.

Het onderschrift vermeldt:

“Kop van de groote hoefijzerneus (4 × nat. gr.)”

Juist dergelijke vergrotingen maakten deze bijplaten zo waardevol in het klassikale onderwijs. Details die bij een klein en voornamelijk 's nachts actief dier vrijwel onmogelijk door een hele klas konden worden bekeken, werden op groot formaat zichtbaar gemaakt.

Natuuronderwijs vóór film en televisie

Deze plaat stamt uit een tijd waarin een onderwijzer niet eenvoudig een natuurfilm of digitale afbeelding kon tonen.

Een grote schoolplaat was daarom een belangrijk visueel hulpmiddel. De hoofdplaat liet eerst zien waar het dier leefde. Vervolgens kon de bijplaat worden opgehangen om uit te leggen hoe het dier gebouwd was.

Daarmee vormt Bijplaat: Bij de Ruïne een fraai voorbeeld van de didactische gedachte achter Dieren in hun omgeving: kijken naar het landschap, dieren herkennen en vervolgens hun bouw en leefwijze nader onderzoeken.

Tegenwoordig is de plaat daarnaast bijzonder decoratief. Vooral het grote vleermuisskelet, de uilenkop, de klauwen en de karakteristieke hoefijzerneus geven de plaat bijna het uiterlijk van een historische natuurhistorische prent.

Dit exemplaar verkeert in een redelijke verzamelstaat

De plaat is duidelijk daadwerkelijk gebruikt en heeft verschillende ouderdoms- en gebruikssporen. De natuurhistorische afbeeldingen zelf zijn echter nog vrijwel volledig aanwezig en goed herkenbaar.

Zichtbare gebreken

• Algemene verkleuring en lichte vervuiling van het materiaal.
• Meerdere kreukels en vouwen, vooral langs de randen.
• Duidelijke slijtage langs de rechterrand.
• Kleine scheuren en rafeling aan de randen.
• Bovenaan zijn enkele beschadigingen en scheurtjes zichtbaar.
• Een verticale scheur/beschadiging loopt vanaf de bovenzijde gedeeltelijk richting het beeldvlak.
• Plaatselijk lichte vlekvorming.
• Het materiaal hangt niet overal volledig vlak.
• De randen vertonen sporen van intensief klassikaal gebruik.
• Kleine oppervlaktebeschadigingen verspreid over de plaat.

Positieve punten

• Beide houten stokken zijn aanwezig.
• De centrale natuurhistorische voorstelling is vrijwel compleet.
• De uilenkop is nog fraai en gedetailleerd.
• Het grote vleermuisskelet is volledig herkenbaar.
• De afzonderlijke klauwen, veer, schedels en anatomische details zijn goed zichtbaar.
• De hangende vleermuis is compleet.
• De karakteristieke afbeelding van de grote hoefijzerneus is goed bewaard.
• De kleuren zijn voor een gebruikte onderwijsplaat nog behoorlijk aanwezig.
• Titel Bijplaat: Bij de Ruïne is leesbaar.
• Uitgeversvermelding J.B. Wolters' Uitgeversmaatschappij N.V. – Groningen – Djakarta is aanwezig.
• Zeer decoratief onderwerp voor liefhebbers van uilen, vleermuizen en natuurhistorische prenten.