Nederlandse schoolplaten op verschillende formaten

Nederlandse schoolplaten verschenen in verschillende formaten, van kleine onderwijsprenten tot grote wandplaten van meer dan een meter breed. Het formaat was afgestemd op klassikaal onderwijs, zodat een hele klas tegelijk naar dezelfde afbeelding kon kijken. Vooral geschiedenis-, natuur- en aardrijkskundige platen werden vaak in groot formaat gedrukt. Vandaag vormen deze indrukwekkende wandplaten een herkenbaar onderdeel van het Nederlandse onderwijs-erfgoed en de visuele cultuur van het klaslokaal van vroeger.

Grote wandplaten voor het klaslokaal

Nederlandse schoolplaten werden speciaal ontworpen voor gebruik in het klaslokaal. Ze moesten groot genoeg zijn zodat een hele klas de afbeelding goed kon bekijken. Daarom verschenen schoolplaten in verschillende formaten, afhankelijk van:

• het schoolvak;
• de leeftijd van de leerlingen;
• het onderwerp;
• en de periode waarin de plaat werd gemaakt.

Van kleine demonstratieplaten tot indrukwekkende wandplaten van meer dan een meter breed — het formaat speelde een belangrijke rol in het onderwijs van vroeger.

Grote klassikale wandplaten

De bekendste schoolplaten zijn de:

grote wandplaten

Deze hingen voor in het klaslokaal aan:

• een haak;
• een rail;
• of een houten standaard.

Veel klassieke platen hadden een formaat van ongeveer:

• 70 × 100 cm
• 80 × 100 cm
• of zelfs groter.

Deze afmetingen maakten het mogelijk dat:

• een hele klas tegelijk kon meekijken;
• details zichtbaar bleven;
• en de leerkracht onderdelen kon aanwijzen tijdens de les.

Vooral:

• historische platen;
• natuurplaten;
• en aardrijkskundige schoolplaten

werden vaak in groot formaat geproduceerd.

Extra brede schoolplaten

Sommige schoolplaten kregen een:

panoramaformaat

Deze brede platen waren ideaal voor onderwerpen zoals:

• landschappen;
• veldslagen;
• havens;
• stadsgezichten;
• en natuurtaferelen.

Panoramaplaten konden soms meer dan:

120 centimeter breed

zijn.

Hierdoor ontstond een bijna filmisch effect in het klaslokaal.

Bekende voorbeelden zijn:

• historische stadsgezichten;
• rivierlandschappen;
• en grote natuurplaten met veel dieren en details.

Kleinere onderwijsplaten

Niet alle schoolplaten waren enorm groot.

Voor:

• kleuteronderwijs;
• taalonderwijs;
• rekenen;
• en kleinere demonstraties

werden ook:

kleinere platen

gemaakt.

Deze hadden vaak formaten van ongeveer:

• 40 × 60 cm
• of 50 × 70 cm.

Kleinere platen waren:

• makkelijker op te bergen;
• goedkoper te produceren;
• en geschikt voor kleinere groepen leerlingen.

Dubbele en opvouwbare platen

Sommige uitgevers maakten:

opvouwbare schoolplaten

of platen die uit meerdere delen bestonden.

Dit gebeurde vooral bij:

• anatomische platen;
• technische illustraties;
• kaarten;
• en wetenschappelijke onderwerpen.

Daardoor konden:

• extra details worden toegevoegd;
• onderdelen opengeklapt worden;
• of meerdere afbeeldingen gecombineerd worden.

Deze systemen maakten de platen interactiever voor gebruik tijdens de les.

Formaten afhankelijk van het onderwerp

Het formaat hing vaak samen met het soort schoolplaat.

Geschiedenisplaten

Vaak groot en breed, zodat:

• veel personen;
• gebouwen;
• en gebeurtenissen

zichtbaar konden worden afgebeeld.

Natuurplaten

Meestal groot formaat om:

• dieren;
• planten;
• en leefomgevingen

duidelijk te tonen.

Anatomische platen

Vaak langwerpig of verticaal zodat:

• het menselijk lichaam;
• organen;
• of skeletten

goed zichtbaar waren.

Verkeers- en techniekplaten

Vaak middelgrote platen met duidelijke schema’s en overzichtelijke situaties.

Waarom grote formaten belangrijk waren

In een tijd zonder:

• beamers,
• projectoren,
• of digitale schermen

moesten afbeeldingen zichtbaar zijn voor een hele klas tegelijk.

Daarom kregen schoolplaten:

• grote afmetingen;
• duidelijke kleuren;
• en sterke contrasten.

Een leerling achter in de klas moest:

• personen kunnen herkennen;
• tekst kunnen lezen;
• en belangrijke details kunnen zien.

Het formaat was dus direct verbonden met de manier waarop les werd gegeven.

Schoolplaten en de inrichting van het klaslokaal

Het formaat van schoolplaten bepaalde ook de inrichting van scholen.

Veel klaslokalen hadden:

• speciale ophanghaken;
• wandrails;
• of opbergkasten voor grote platen.

Sommige scholen beschikten over complete verzamelingen met tientallen platen die:

• opgerold;
• hangend;
• of in rekken

werden opgeslagen.

De grootste platen kregen soms een vaste plek in het lokaal.

Verschillen tussen oude en moderne uitvoeringen

Vroege schoolplaten uit de negentiende eeuw waren vaak:

• kleiner;
• eenvoudiger;
• en minder kleurrijk.

Vanaf ongeveer 1900 werden platen:

• groter;
• gedetailleerder;
• en artistieker.

Na de Tweede Wereldoorlog verschenen ook:

• modernere formaten;
• compactere onderwijsplaten;
• en lichtere materialen.

Daardoor veranderde niet alleen de inhoud, maar ook het uiterlijk van de schoolplaat.

Het formaat als onderdeel van de beleving

Een originele schoolplaat maakt vaak juist indruk door zijn grootte.

Een groot formaat:

• trekt aandacht;
• vult een ruimte;
• en laat details beter tot hun recht komen.

Dat verklaart waarom oude schoolplaten vandaag populair zijn als:

• wanddecoratie;
• museumobject;
• en nostalgisch interieurstuk.

De combinatie van:

• formaat,
• kleur,
• en illustratie

geeft schoolplaten hun unieke uitstraling.