Maarten de Jongh’s Natuurplaten nr. 10 – Vissen

De plaat is daarmee geen eenvoudige verzameling vissoorten. De illustrator combineert dieren in hun leefomgeving met details van lichaamsbouw en biologische processen. Juist deze opbouw maakt de plaat kenmerkend voor de didactische benadering van Maarten de Jongh’s Natuurplaten.

 

Vissen in hun natuurlijke omgeving

Het grootste beeldveld wordt ingenomen door een onderwaterlandschap. Verschillende vissen zwemmen tussen waterplanten, terwijl bovenaan ook de overgang naar het wateroppervlak zichtbaar is.

Die omgeving is belangrijk voor de betekenis van de plaat. De vissen worden niet geïsoleerd tegen een witte achtergrond weergegeven, maar als bewoners van een ecosysteem.

De waterplanten bieden structuur aan het beeld en plaatsen de dieren in een herkenbare leefomgeving. Hierdoor kon tijdens de les niet alleen over de vissen zelf worden gesproken, maar ook over hun relatie met het water waarin zij leven.

Het onderwaterperspectief bood bovendien iets wat leerlingen in de natuur maar moeilijk rechtstreeks konden zien. Vanaf de oever van een sloot, vijver of plas blijft een groot deel van het leven onder het wateroppervlak verborgen. De schoolplaat maakte deze wereld als het ware toegankelijk voor het hele klaslokaal.

 

Verschillende visvormen

De afgebeelde vissen verschillen duidelijk in lichaamsvorm, grootte en uiterlijk.

Sommige hebben een langgerekt lichaam, terwijl andere hoger of compacter gebouwd zijn. Ook de vorm en plaatsing van de vinnen verschillen.

Door meerdere vormen binnen hetzelfde beeld samen te brengen, kon de plaat worden gebruikt om leerlingen nauwkeurig te laten kijken. Een vis is niet eenvoudigweg een dier met vinnen en een staart; binnen deze diergroep bestaat een aanzienlijke variatie.

Van Noortwijk-de Boer heeft de vissen groot en duidelijk weergegeven, zodat hun karakteristieke lichaamsvormen ook bij klassikaal gebruik herkenbaar bleven.

 

De bouw van een vis

Naast de complete dieren bevat de plaat verschillende kleinere afbeeldingen waarin onderdelen van het vissenlichaam nader worden bekeken.

Daarmee kon de onderwijzer de aandacht verplaatsen van de complete vis naar afzonderlijke kenmerken.

De typische gestroomlijnde lichaamsvorm en de verschillende vinnen zijn essentieel voor de voortbeweging door het water. De staart speelt daarbij een belangrijke rol, terwijl andere vinnen bijdragen aan sturen en stabiliteit.

De schoolplaat maakt zo de stap van waarnemen naar begrijpen: eerst wordt gekeken hoe een vis eruitziet en vervolgens kan worden besproken hoe die lichaamsbouw samenhangt met het leven in water.

 

Ademen onder water

Een van de wezenlijke verschillen tussen vissen en landdieren is de manier waarop zij zuurstof opnemen.

Vissen beschikken over kieuwen, waarmee zuurstof uit het water kan worden opgenomen. De anatomische details op de plaat boden gelegenheid om dergelijke kenmerken van de vis nader te behandelen.

Dit is precies het soort onderwerp waarvoor een educatieve illustratie bijzonder bruikbaar is. De uitwendige vis kan worden gecombineerd met een afbeelding van structuren die bij een gewoon zwemmend dier niet of nauwelijks zichtbaar zijn.

Zo kon een leerling begrijpen dat de aanpassing aan het water veel verder gaat dan alleen de aanwezigheid van vinnen.

 

Schubben en huid

Op de plaat wordt eveneens aandacht besteed aan de buitenzijde van het vissenlichaam.

De huid en schubben vormen herkenbare kenmerken van veel vissen. Door zulke onderdelen afzonderlijk en vergroot weer te geven, kon hun structuur beter worden bekeken dan bij een complete vis op ware schaal mogelijk zou zijn.

Ook hier gebruikt Van Noortwijk-de Boer een belangrijk middel van de schoolplaat: vergroting.

Wat in werkelijkheid klein is, kan zo groot worden afgebeeld dat een hele klas het kan bestuderen.

 

Voortplanting en jonge vissen

De schoolplaat beperkt zich niet tot volwassen exemplaren. Ook de voortplanting en ontwikkeling van vissen krijgen een plaats in het geheel.

Vissen beginnen hun leven niet in de vorm waarin zij uiteindelijk door het water zwemmen. De aanwezigheid van ontwikkelingsstadia bood de mogelijkheid om te bespreken hoe uit eieren jonge vissen ontstaan en hoe deze zich verder ontwikkelen.

Daarmee sluit Vissen aan bij een terugkerend thema binnen Maarten de Jongh’s Natuurplaten: dieren worden niet als onveranderlijke objecten voorgesteld, maar als levende organismen met een levenscyclus.

 

Voedsel en voedselrelaties

In een onderwatermilieu leven vissen niet op zichzelf.

De aanwezigheid van waterplanten en andere organismen maakt duidelijk dat ook onder water voedselrelaties bestaan. Verschillende vissoorten kunnen bovendien verschillende soorten voedsel gebruiken.

Dit sluit direct aan bij het onderwerp van de voorafgaande plaat, Nr. 9 – Voedselkringloop. Waar daar de onderlinge voedselrelaties centraal staan, kan op Vissen worden gekeken hoe een specifieke diergroep deel uitmaakt van een aquatische leefomgeving.

Zo konden verschillende platen uit de serie elkaar binnen het natuuronderwijs aanvullen.

 

Een wereld die normaal verborgen blijft

Een bijzonder aspect van Vissen is het gekozen gezichtspunt.

De kijker bevindt zich als het ware onder water.

Tegenwoordig zijn onderwaterbeelden heel gewoon. Films, documentaires en digitale media kunnen eenvoudig laten zien wat zich onder het wateroppervlak afspeelt. Voor het klassieke klaslokaal was dat veel minder vanzelfsprekend.

Een grote wandplaat bood de mogelijkheid om een hele klas tegelijkertijd mee te nemen naar een omgeving die vanuit het dagelijks menselijke perspectief grotendeels verborgen bleef.

Daarmee had de schoolplaat niet alleen een informatieve functie. Zij maakte ook een vorm van visuele ontdekking mogelijk.

 

Inge van Noortwijk-de Boer als illustrator

Op de oorspronkelijke plaat staat Inge van Noortwijk-de Boer als tekenaar vermeld.

Bij Vissen is haar werkwijze bijzonder goed herkenbaar. Zij combineert een aantrekkelijk natuurtafereel met afzonderlijke educatieve details.

De centrale onderwaterwereld geeft de leerling eerst een totaalbeeld. Vervolgens kan de blik worden verplaatst naar kleinere afbeeldingen waarin specifieke kenmerken nader worden bekeken.

Dat vraagt van een educatief illustrator een andere aanpak dan het maken van één natuurgetrouw schilderij. Van Noortwijk-de Boer moet bepalen welke onderdelen noodzakelijk zijn om het onderwerp begrijpelijk te maken en hoe deze binnen één groot beeldvlak kunnen worden geordend.

Daarbij blijft haar illustratie toegankelijk en levendig. De vissen zijn natuurgetrouw genoeg om als vissen met verschillende lichaamsvormen herkenbaar te zijn, terwijl de omgeving de indruk van een werkelijk onderwaterlandschap oproept.

De kleinere detailbeelden voegen vervolgens de informatie toe die in zo'n landschap zelf niet gemakkelijk zichtbaar zou zijn.

Juist die combinatie van natuurillustratie en didactische beeldtaal is een belangrijk kenmerk van haar bijdrage aan deze serie.

 

Van kijken naar vergelijken

Voor klassikaal gebruik bood Vissen talrijke aanknopingspunten.

Welke vissen hebben een lang lichaam en welke zijn hoger gebouwd? Waar zitten de vinnen? Hoe beweegt een vis door het water? Hoe haalt hij adem? Waar leven jonge vissen? Welke rol spelen waterplanten?

De onderwijzer kon steeds een ander onderdeel van de plaat aanwijzen en leerlingen zelf laten waarnemen voordat uitleg werd gegeven.

Hierdoor werd de schoolplaat niet alleen een illustratie bij de les, maar een middel om leerlingen gericht te leren kijken.

 

Vissen binnen Maarten de Jongh’s Natuurplaten

Nr. 10 past goed binnen de bredere opzet van Maarten de Jongh’s Natuurplaten.

De serie behandelt de natuur niet uitsluitend door soorten te benoemen. Steeds opnieuw worden organismen gekoppeld aan hun bouw, ontwikkeling, gedrag en omgeving.

Op Vissen gebeurt dit door het onderwaterlandschap te combineren met biologische details.

De plaat toont daarmee twee niveaus tegelijkertijd: de vis als onderdeel van een leefomgeving en de vis als biologisch organisme.

 

Een Nederlandse schoolplaat als natuurhistorisch document

Tegenwoordig vormt Nr. 10 – Vissen een tastbare herinnering aan een manier van natuuronderwijs waarin een groot geïllustreerd beeld aan de wand het vertrekpunt voor de klassikale les vormde.

Voor een moderne kijker is de plaat bovendien aantrekkelijk vanwege de rijke onderwaterillustratie. Voor een museumcollectie ligt de betekenis echter breder.

De plaat documenteert hoe een onderwerp dat voor kinderen grotendeels aan het directe zicht onttrokken was, door een illustrator zichtbaar en begrijpelijk werd gemaakt.

Nr. 10 – Vissen, getekend door Inge van Noortwijk-de Boer en uitgegeven door De Ruiter BV te Gorinchem, is daarmee een fraai voorbeeld van Nederlandse educatieve natuurillustratie: een schoolplaat waarop het klaslokaal voor even veranderde in een venster op de wereld onder het wateroppervlak.